Een democratisch onding

Het referendum als correctiemethode: bijna niemand kan ermee uit de voeten. Daar kunnen ze in Nieuwegein en Soest over meepraten....

Zo hardnekkig blijft Theo Haffmans vasthouden aan een referendum over de door hem zo verafschuwde bouw van een ondergrondse parkeergarage op het Lucasbolwerk, dat hij het vermoeden wekt zo'n klassieke 'overheidspester' te zijn die niets liever doet dan het stadhuis met bezwaarschriften en andere klachten te bestoken.

Dat is hij allerminst, verzekert de woordvoerder van de Stichting Singelgebied Utrecht. Sterker: 'Mijn persoonlijke mening is dat een referendum een onding is.' Voor het behartigen van een gezamenlijk belang kiezen we de gemeenteraad, beklemtoont Haffmans, 'en met die vorm van democratische controle is niks mis'.

Fijntjes: 'Op voorwaarde dat het kundige mensen zijn in die raad. En tsja, hier in Utrecht...'

Neem nou die nieuwe gemeentelijke referendumverordening die de gemeenteraad volgende maand te behandelen krijgt. Juist omdat hij niet helemaal het volste vertrouwen heeft in de kwaliteit van de raad zegt hij het de raadsleden maar alvast voor.

'Dan moet je als aanvrager van een referendum aan enorm veel voorwaarden voldoen en staat er in die verordening een reeks van uitzonderingsgronden. Vervolgens staat er letterlijk dat een raad daarnaast nog zelfstandig kan besluiten dat er geen referendum wordt gehouden. Zonder enige toelichting. Zo van: ”Vandaag regent het, we hebben er geen zin in.” Dat kán toch niet?'

De suggestie dan maar een verzoek in te dienen tot het houden van een referendum over die referendumverordening leidt tot gegrinnik.

Haffmans conclusie: een referendum mag dan een onding zijn, zo bang hoeft een gemeente toch ook weer niet te zijn dat burgers te pas en te onpas naar dit wapen grijpen?

Juist deze week kregen twee Utrechtse gemeenten heel wat te stellen met het referendum. Op dezelfde dag dat de Raad van State bepaalde dat Nieuwegein weliswaar fouten had begaan bij de afwijzing van een referendumverzoek maar verder kan afzien van zo'n volksraadpleging, werd in Soest de uitslag van de inspanningen van het comité Gebukt onder het Ecoduct bekend.

Anders dan in Nieuwegein, waar het om een protest tegen de parkeerverordening ging, zijn in Soest wél voldoende geldige handtekeningen opgehaald voor het houden van een referendum. Hier maken de initiatiefnemers zich boos over de voorziene aanleg van een ecoduct over de Amersfoortseweg.

En nog niet zo lang geleden dreigde in Amersfoort een referendum te worden gehouden over het lokalentekort in het basisonderwijs. Onder druk van de Actiegroep Basis is Boos maakte de gemeente snel extra geld vrij en voorkwam daarmee een volksraadpleging.

De conclusie zou haast moeten luiden dat burgers plots het referendum hebben ontdekt als instrument voor meer zeggenschap, maar dat is niet het geval, verzekert het Referendum Platform. Deze landelijke organisatie wijst erop dat peilingen altijd weer uitwijzen dat de Nederlandse bevolking het referendum verwelkomt, maar dat het aantal referenda beperkt blijft. Zeker in vergelijking tot omringende landen.

Het Referendum Platform schrijft dat deels toe aan de ingewikkelde regelgeving die rijk en gemeenten voor het aanvragen van een referendum hebben bedacht, maar wijst ook op het gewicht (of gebrek daaraan) van de uitkomst van zo'n volksraadpleging.

Dat burgers altijd wel zeggen vaker hun stem te willen laten horen, maar niet navenant handelen (de opkomst bij referenda is vaak bedroevend), speelt volgens het Referendum Platform geen rol. Daar wordt eerder andersom geredeneerd: politici zeggen altijd wel zo graag de betrokkenheid van burgers bij de politiek te willen vergroten, bijvoorbeeld via referenda, maar houden liever de kloof in stand.

'In negentig procent van de gevallen heeft het referendum als uitkomst dat men het oneens is met dat gemeentelijke besluit', zegt Arjen Nijeboer van het Referendum Platform. 'Politici willen wel altijd de mening horen van de burgers, maar die mening moet natuurlijk niet afwijken van wat zij hebben besloten. Als zo'n uitslag dan weer door de raad wordt genegeerd, want hij is toch alleen maar raadgevend, dan werkt dat niet motiverend voor mensen die er aan denken een verzoek tot het houden van een referendum in te dienen.'

Moedwillig of niet, feit is dat het rijk en de gemeenten het voor burgers niet zo eenvoudig maken een referendum aan te vragen. Het verzamelen van voldoende handtekeningen gaat gepaard met tal van voorwaarden. Die kunnen bovendien van gemeente tot gemeente verschillen. Een aantal gemeenten heeft een eigen referendumverordening (waarin bijvoorbeeld een bepaling is opgenomen dat de gemeente verplicht is aan te geven welk besluit al dan niet 'referendabel' is), anderen volgen nauwgezet de Tijdelijke Referendum Wet (TRW) die op 1 januari 2002 is ingegaan en eind dit jaar afloopt.

Pleitbezorgers van het referendum hebben weinig op met de TRW. Die wet maakt alleen referenda mogelijk over 'algemeen verbindende voorschriften' (verordeningen) en bijvoorbeeld niet over besluiten als een bouwplan of sluiting van een school.

In beide recente referendum-gevallen in de provincie Utrecht ging het om dergelijke 'algemeen verbindende voorschriften'. In Nieuwegein poogden de initiatiefnemers tevergeefs een referendum te laten houden over de Parkeerverordening 2004. Die verordening behelst de exacte 'spelregels' voor de invoering van betaald parkeren (waar precies, en met ingang van wanneer, etc.) terwijl juist dat raadsbesluit om betaald parkeren in te voeren (niet-referendabel) de initiatiefnemers een doorn in het oog was.

Het zal nooit hardop worden gezegd, maar op het stadhuis van Nieuwegein moet enig gejuich hebben geklonken toen bleek dat de referendumverzoekers een kleine honderd handtekeningen tekort kwamen. Gelachen werd er hoe dan ook al tijdens het tellen en controleren van de ondersteuningsverklaringen: initiatiefnemer Chris Ytsma vroeg zich serieus af of het nou wel zo noodzakelijk was om alle handtekeningen onder de ingevulde verklaringen te controleren.

In Nieuwegein bleken ruim 1400 ondersteuningsverklaringen ongeldig, maar Ytsma ('Onze dorpsquerelant', schampert uitgerekend D66 – dé pleitbezorger van het referendum – op haar lokale partijsite) betwistte de uitslag tot bij de Raad van State. Gesteund door de partij ONS die wel zeker dacht te weten dat de gemeente hier weer eens sjoemelde met de wil van het volk.

Want het organiseren van een referendum kost een gemeente geld en niet zo weinig ook. Dus heeft de gemeente er alleen maar baat bij om ondersteuningsverklaringen ongeldig te verklaren, suggereerde ONS-raadslid Véroon van den Heuvel. De staat als vijand afschilderen, vertegenwoordigers van 'de nieuwe politiek' weten daar wel raad mee.

In Soest bleek het actiecomité Gebukt onder het ecoduct wél ruim voldoende, geldige handtekeningen te hebben opgehaald. De verordening waarover de actievoerders een volksuitspraak willen hebben, betreft overigens alleen de gemeentelijke aanwijzing van een aantal percelen waarop de wet voorkeursrecht gemeenten van toepassing is verklaard. Het gaat hier om percelen aan de Amersfoortseweg die te zijner tijd zo goed als zeker gebruikt gaan worden voor de aanleg van een ecoduct.

Deelbelang (de – inmiddels overleden – initiatiefnemer van het referendum woont aan de Amersfoortseweg en zijn huis moet wijken) versus breder belang (het ecoduct maakt deel uit van een groot natuurproject)? Soest moet nu hoe dan ook een referendum gaan houden, in december of januari volgend jaar, en dient daartoe de hele verkiezingsmachinerie (stembiljetten, inrichting etc.) op te starten.

'We hebben geen idee hoeveel dat precies gaat kosten', zegt woordvoerster Winkel. 'We hebben wel bij drie gemeenten geïnformeerd naar hún ervaringen. Voerendaal, Muiden en Hilversum. In Hilversum ging het over betaald parkeren. Daar hebben ze het referendum laten samenvallen met de verkiezing van het Europees parlement. Dat drukt de kosten natuurlijk.'

Wrang gegeven voor de gemeente Soest: het actiecomité Gebukt onder het ecoduct verwacht nota bene zélf dat het referendum niet het vereiste aantal stemmers zal opleveren. En er anders tóch niet in zal resulteren dat het ecoduct er niet komt.

'Ik zie heus wel in dat er van dit instrument misbruik kan worden gemaakt', zegt Theo Haffmans van de Stichting Singelgebied Utrecht over zijn aanhoudende pogingen de parkeergarage onder het Lucasbolwerk te voorkomen. 'In ons geval speelt dat mijns inziens helemaal geen rol. Niemand wil die garage! Wij zijn een bezwaarschriftenprocedure begonnen en de gemeente had al lang moeten antwoorden. Ze overtreden zelf de wet!'

Haffmans ('Volbloed democraat') wordt er steeds argwanender onder. 'Ik heb begrepen dat er in november definitief wordt besloten over die garage. Een maandje eerder willen ze nog even snel die gewijzigde referendumverordening er doorheen jassen... Mmm, merkwaardig. Wij gaan maar eens aan de bestuursrechter vragen of de gemeente die verordening wel mag aanpassen nu die kwestie van ons nog niet is afgerond.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden