Een dakloze lijkt soms op je eigen vader

Johan haalt zeven groene bankbiljetten uit een grote zwarte portemonnee: zevenduizend gulden in de maand verdiende hij op het hoogtepunt van zijn carrière....

Van onze verslaggeefster

Ellen de Visser

UTRECHT

De leerlingen uit groep 7 van de J.W. Gunninghschool in Utrecht schuiven hun stoeltjes steeds dichterbij. Als Johan vertelt dat hij door toedoen van zijn ex-vrouw al acht jaar zijn kinderen niet heeft gezien en dat hij van huis is weggegaan toen hij op het punt stond om haar iets aan te doen, valt de groep stil. 'Waar sliep je dan?', vraagt een jongetje aarzelend.

In Waarom is Johan dakloos?, een theaterstuk van regisseur B. Gunster, beeldt Johan Super zijn eigen leven uit. Vanaf deze week toert Gunster met zijn twee ex-dakloze acteurs een heel seizoen door het land langs scholen en instellingen.

'Ons doel is het stereotiepe beeld over daklozen bij te stellen', zegt Gunster. 'Toeschouwers zijn vaak verbaasd als ze horen dat ze kinderen hebben, of een studie hebben gevolgd.'

Rehabilitatie van de dakloze. Dat is ook het doel van de daklozendag die vandaag voor de tweede keer in Paradiso wordt georganiseerd. Een dakloze mag dan op straat leven, dat wil nog niet zeggen dat hij ook op andere gebieden een loser is, zegt organisator R. Jezek.

Er is een fototentoonstelling gemaakt door daklozen, een hip-hop-ontmoeting met daklozen, daklozen vertolken het levenslied, doen aan cabaret, exposeren beeldende kunst. Ze dragen ook gedichten voor: 'Ik ben een zeer gelukkig mens/ met een bochel en een pens/ op mijn schouder wat complexen/ en een trouwboek vol met ex'en.'

De dakloze is een cultuurfenomeen geworden, en dat past bij de veranderende beeldvorming in de maatschappij. Het aantal onbehuisden is de afgelopen tien jaar sterk gestegen, hun problemen zijn complexer geworden, maar tegelijkertijd is hun zelfredzaamheid gegroeid.

'Het heeft weinig zin om de zieligheidsfactor te benadrukken', zegt Jezek. 'Dat wekt alleen maar irritatie bij de burger.'

De dakloze emancipeert, en het publiek reageert daar positief op. In Utrecht en Nijmegen runnen zwervers hun eigen opvanghuis. In Amsterdam maken ze iedere week een uur daklozen-tv voor de regionale omroep. In een aantal opvangcentra kunnen ze op Internet. En de Amsterdamse stichting Voilà organiseert 'rafelrandwandelingen' onder leiding van een dakloze: een dagje overleven in de grote stad. Voor de doorbijters is er de survival, inclusief twee nachten op straat.

Het succes van de daklozenkranten, die nu in elf steden worden verkocht, bewijst dat de formule werkt. 'Bij de introductie van de straatkranten hoopten we te bereiken dat mensen niet meer met een grote boog om daklozen heen zouden lopen', zegt voorzitter S. Warmer van de Vereniging Straatmedia Groep Nederland. 'Dat is gelukt. Ze adopteren soms zelfs een verkoper. Bellen op naar de redactie als hij er een dag niet staat om te informeren of hij ziek is.'

Met de groeiende emancipatie is ook de mondigheid van daklozen toegenomen. Opvanghuizen voor dak- en thuislozen zijn sinds kort, net als alle andere zorginstellingen, wettelijk verplicht een 'cliëntenraad' in te stellen. Daklozen moeten zes keer per jaar met de directeur vergaderen over het beleid en hebben soms instemmingsrecht. De Federatie Opvang, de overkoepelende organisatie van opvanghuizen, organiseert bijspijkercursussen. Geïnteresseerde (ex-)daklozen gaan een paar dagen naar de hei en leren daar vergaderen en stukken lezen.

Of de nieuwe geëmancipeerde dakloze blijvend respect van de maatschappij kan afdwingen, is de vraag. 'Mensen kunnen 's middags gezellig een krantje kopen bij een dakloze, maar als hij bij hen in het portiek wil slapen, schoppen ze hem de straat op', zegt F. Veerkamp van de Landelijke Vereniging voor Thuislozen.

R. Beers, beleidsmedewerker bij de Federatie Opvang: 'Het Centraal Station in Amsterdam wordt schoongeveegd, winkelcentra gaan 's avonds dicht. Zwervers worden zo ver mogelijk uit het zicht gehouden. Het wegnemen van het gevoel van onveiligheid bij de burger heeft prioriteit.'

Op de fles wijn waarmee de organisatie van de daklozendag de deelnemers fêteert, staat een tekening van een haveloos mannetje achter een winkelwagen. W. van Dorssen, onderwijzer op de J.W. Gunninghschool, vertelt dat zijn leerlingen geregeld met dat soort sloebers in de wijk worden geconfronteerd. Dat een zwerver soms kan lijken op hun eigen vader, heeft ze aan het denken gezet, zegt hij. 'Ik krijg de komende tijd vast nog veel vragen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden