Een Chinese schrijver zegt niet snel 'ammehoela'

Chinese auteurs zijn geëngageerder dan Nederlandse, zegt Mark Leenhouts, kenner van de Chinese literatuur die komende week de vertaalprijs ontvangt. 'De Chinese roman gaat bijna altijd over politieke zaken.'

PERSIS BEKKERING

'Chinezen zijn grafomaan, hoor je weleens zeggen.' Mark Leenhouts, vertaler van Chinese literatuur, ziet het op zijn reizen door het land: in de bus, in de metro, altijd en overal wordt er gelezen. Desnoods op de mobiele telefoon. 'Chinezen houden van hun schrift. Als je met iemand praat, krabbelt hij onderwijl vaak een karakter op papier.'

Dat verklaart misschien het enorme succes van Douban, een Chinese Facebook-variant waarop boeken worden bediscussieerd. In september bereikte de site een record van honderd miljoen unieke bezoekers per maand.

Ook papier wordt gekoesterd, zoals de enorme boekenplaza's in de steden bewijzen. Lezers liggen er languit op de vloer en versperren de gangpaden, vertelt Leenhouts. 'De literatuur is van oudsher een centraal onderdeel van de Chinese identiteit. Als je het land wilde besturen, moest je je kunnen uitdrukken in een poëtische vorm.'

Leenhouts krijgt volgende week de vertaalprijs van het Nederlands Letterenfonds. De jury prijst niet alleen zijn uitstekende vertaalwerk uit het Chinees, maar ook zijn rol als 'ambassadeur' van de literatuur uit dit gigantische taalgebied. Maandag krijgt de grootste Chinese schrijver van nu, Mo Yan, de Nobelprijs.

China ademt literatuur, zegt u. Daar sijpelt maar weinig van door in Nederlandse boekenkasten.

'Het probleem is dat de Chinese literatuur niet beantwoordt aan onze westerse opvattingen. Als je een roman van Mo Yan begint te lezen met de vraag wie de hoofdpersoon is en wat de plot, raak je teleurgesteld. De klassieke Chinese roman is feuilletonachtig van opbouw, er is geen dwingende plot. De nadruk ligt meer op actie en minder op het innerlijk. Er komt vaak een hele schare personages voorbij, die je psychologisch niet heel goed leert kennen.'

U laat zich daar niet door tegenhouden?

'Het is interessant om te zien hoe het ook anders kan. Nobelprijswinnaar Gabriel García Márquez komt ook van ver, maar zijn boeken beantwoorden aan onze westerse ideeën. Mo Yan, die vaak ten onrechte met hem wordt vergeleken, zei eens: prachtig, hoe jullie een boek van vierhonderd pagina's kunnen vullen met slechts drie personages. Maar wij doen het anders.'

Chinese literatuur is diep vervlochten met de maatschappij, betoogde Leenhouts in 2008 in zijn literatuurgeschiedenis Chinese literatuur van nu. Hij schrijft: 'In het klassieke proza waren waargebeurd en oprecht verwoord de vereisten, waardoor geschiedschrijving gold als het hoogste literaire goed.'

In de fictie van nu klinkt dat onverminderd door, zegt hij: 'De literatuur gaat vooral om de wereld om de schrijver heen. In China vind je zelden een grote serieuze liefdesroman. Alsof ze denken: dat is niet voor de kunst, dat is voor jezelf.'

U noemt engagement een constante in de Chinese literatuur, de mainstream-roman is een maatschappijkritische roman. Hoe moeten we dit rijmen met ons beeld van de onvrije Chinese schrijver?

'Ik denk dat veel Chinese schrijvers in hun boeken geëngageerder zijn dan Nederlandse. De Chinese roman gaat bijna altijd over politieke zaken, daarom is de regering er zo op gebrand de literatuur in bedwang te houden. Maar wij vragen Chinese schrijvers altijd weer: waarom doen jullie niets? Chinezen vinden dat vaak naïef.

'Vanuit hier is het makkelijk om te zeggen: kom in opstand. Maar een Chinees kan niet zo makkelijk 'ammehoela' zeggen tegen de staat. Hij leeft er nu eenmaal, het is zijn werkelijkheid. Ik wil niet zeggen dat de Chinese schrijver aan overheidsbemoeienis gewend is, maar hij kent het als de realiteit.

'Een Chinees schrijft nooit expliciet dat hij het ergens niet mee eens is. Hij laat het liever merken. Show, don't tell. Een schrijver plaatst zijn verhaal in de tijd van de Tang-dynastie, en dan moet de lezer zelf maar bedenken dat het eigenlijk over nu gaat.'

Een Chinees kan het niet verdragen om niet de waarheid te schrijven, zegt u in Chinese literatuur van nu. Dan vlucht hij liever, of zwijgt hij.

'Sommige schrijvers vluchten inderdaad. Maar gek genoeg zijn er weinig dissidenten in het buitenland die iets krachtigs laten horen waar China niet omheen kan. Sommigen publiceren in Taiwan om de censuur te vermijden. Zo'n boek sijpelt China dan wel binnen. Zo ondoordringbaar en streng is het land niet meer. De censuur is overigens geen kantoor waar alles wordt gelezen. Je bepaalt samen met je redacteur of je iets beter niet kunt schrijven, of anders moet formuleren. Zo schipper je en kijk je tot hoe ver je kunt gaan. Het is een grijs gebied, waarin iedereen vuile handen maakt. Vergeet niet dat de meeste schrijvers alleen maar verbetering zien ieder jaar.'

Wat komt er echt niet doorheen? Is Mao verboden terrein?

'Nee hoor. Ja, Yan Lianke's satire Dien het volk werd uit de handel gehaald omdat het Mao in een setting van seks en fetisjisme opvoerde. Maar dat is niet eens censuur, dat gaat over majesteitsschennis.'

U noemde de overheidsreactie op Dien het volk, dat u in het Nederlands hebt vertaald, begrijpelijk.

'In Nederland kom je ook niet weg met laster over Beatrix. Daar is een wet voor.'

Zou de sm-roman Vijftig tinten grijs door een Chinees geschreven kunnen zijn?

'Nee, er verschijnt weleens wat gewaagds, maar de censuur is preuts. Jeugdbederf, heet dat dan. Jonge mensen moeten beschermd worden. Maar de grenzen zijn niet duidelijk. Toen Komt een vrouw bij de dokter van Kluun in China verscheen, waren alle schunnigheden in de vertaling eruit gehaald. Maar tegelijk verscheen er een Chinees boek waarin al op pagina drie de eerste dildo verscheen. Het is soms maar net hoe je erover schrijft.

'Een schrijver vertelde me: bij de eerste druk ben ik braaf, want ik wil mijn redacteur niet in gevaar brengen. In latere drukken kunnen bepaalde seksuele passages toch wel, omdat de schrijver dan bekender is.'

Het gesprek over China en literatuur gaat hier altijd weer over politiek, constateert Leenhouts. Als Nederlandse schrijvers naar China gaan, worden ze altijd geacht de censuur aan de kaak te stellen. 'Soms lijkt het of mensen nog steeds denken dat in China de grimmigheid van veertig jaar terug heerst.'

Op veertig Nederlandse middelbare scholen wordt inmiddels Chinees gegeven. In navolging van de grote Angelsaksische uitgeverijen komt er ook hier een golfje aan van hedendaagse, uit het Chinees vertaalde literatuur. Behalve van Mo Yan (Kikkers verscheen zojuist bij De Geus) verschijnen er romans van minstens drie andere grote Chinese namen in vertaling. Leenhouts: 'Tsja, voorlopig is dit nog voor een kleinere kring van liefhebbers. Misschien is het nog te vroeg voor Chinese literatuur.'

CV MARK LEENHOUTS

1969 geboren in Geldrop

1987-1992 studie Chinees Universiteit van Leiden, 2005 promotie

1997 vertaling Rijst van Su Tong (De Geus)

1996-2009 redacteur Het trage vuur, tijdschrift voor Chinese literatuur

2000-nu recensent voor de Volkskrant

2007 vertaling Dien het volk van Yan Lianke (Podium)

2008 Chinese literatuur van nu - Aards maar bevlogen (De Geus)

2013 (verwacht) Belegerde vesting van Qian Zhongshu (Athenaeum)

2015 (verwacht) De droom van de rode kamer van Cao Xueqin, samen met verta-lers Anne Sytske Keijser en Silvia Marijnissen (Athenaeum)

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden