Een cel in een Latijns-Amerikaanse gevangenis is al gauw een dodencel

De brand in het Venezolaanse politiebureau waarbij woensdag zeker 66 gevangenen omkwamen, is niet het eerste ernstige incident. Rampen in gevangenissen zijn in Latijns-Amerika terugkerende gebeurtenissen. Hoe komt dat toch?

Een familielid van een van de slachtoffers, buiten bij het politiebureau in de Venezolaanse stad Valencia waar woensdag 28 maart na een opstand in het cellenblok de fatale brand ontstond. Foto REUTERS

Marjolein van de Water

São Paulo

Bij een brand in een detentiecentrum in de Venezolaanse stad Valencia zijn woensdag zeker 68 personen om het leven gekomen. Moeders en echtgenotes van gevangenen stonden huilend voor de deur van het politiebureau waar de brand had gewoed en eisten helderheid over de identiteit van de slachtoffers. De politie zette traangas in om de vrouwen op afstand te houden.

Vooralsnog hebben de autoriteiten alleen bevestigd dat 66 gedetineerden en twee vrouwelijke bezoekers in het vuur zijn gedood. 'Ik weet niet of mijn zoon nog leeft', zei Aida Parra, de moeder van een van de gevangenen tegen persbureau Efe. 'Ze hebben me niks verteld.' Ook over de oorzaak van de brand laten de autoriteiten niets los.

Volgens Ventana a la Libertad (Raam naar de Vrijheid), een lokale ngo die de rechten van gevangenen verdedigt, begonnen de problemen woensdag toen een gedetineerde een bewaker in zijn been schoot. Het zou de aanleiding zijn geweest voor een opstand, waarbij matrassen in brand werden gestoken. Het vuur verspreidde zich razendsnel en de gedetineerden zaten als ratten in de val in hun overvolle cellen.

Slachtpartijen

Sinds 2011 zijn bijna vierhonderd doden gevallen bij gevangenisrellen in Venezuela. Ook elders in Latijns-Amerika is het regelmatig raak. In januari 2017 werd Brazilië opgeschrikt door een serie slachtpartijen in gevangenissen. De criminele organisaties PCC en Família do Norte vochten er om de macht, met machetes hakten ze elkaar in stukken. Er vielen 117 doden.

Zes jaar geleden brak brand uit in een Hondurese gevangenis. De sleutels van sommige cellen waren onvindbaar en de toegesnelde brandweer was gedwongen toe te kijken hoe de mannen levend verbrandden in hun cellen. Om de chaos compleet te maken, schoten bewakers op gedetineerden die probeerden te vluchten. Er stierven 361 personen.

Experts wijten het gebrek aan veiligheid in Latijns-Amerikaanse gevangenissen op de eerste plaats aan overbevolking. De afgelopen twintig jaar is de gevangenispopulatie in Latijns-Amerika exponentieel gegroeid, terwijl de capaciteit en budgetten zijn achtergebleven. Het gevolg is dat de overpopulatie op sommige plaatsen ruim 400 procent bedraagt en dat er een nijpend gebrek is aan basisvoorzieningen.

Omdat de staat nauwelijks zorg draagt voor hygiëne, voedsel of een matras, hebben bendes van gedetineerden die taken overgenomen. De gevangenisbendes hebben in de loop van de tijd steeds meer macht verworven en regelen drank, drugs en vrouwen voor iedereen die dat kan betalen. Bij 'opstanden' in gevangenissen gaat het meestal om een territoriumstrijd tussen rivaliserende bendes.

Bendes aan de macht

In landen als Venezuela, Honduras en El Salvador hebben de bendes de volledige controle in een groot deel van de gevangenissen. Cipiers laten zich binnen niet zien en bewaken alleen de buitenmuren om ontsnappingen te voorkomen. In Mexico en Brazilië zijn wel bewakers, maar die lopen aan de leiband van de bendeleiders. Ofwel omdat ze zich laten omkopen, ofwel omdat ze voor hun eigen leven vrezen.

Wie in een dergelijke gevangenis wil overleven, doet er goed aan zich bij een van de bendes aan te sluiten. Maar dat lidmaatschap kun je niet opzeggen zodra je straf erop zit. De Latijns-Amerikaanse gevangenissen zijn op deze manier uitgegroeid tot geraffineerde universiteiten voor de georganiseerde misdaad. De Braziliaanse PCC bijvoorbeeld, is ontstaan in de gevangenis, maar domineert nu een aanzienlijk deel van de drugshandel in Zuid-Amerika.

Hoewel mensenrechtenorganisaties al jarenlang de noodklok luiden over de omstandigheden, lijken verbeteringen ver weg. 'Landen in Latijns-Amerika worden verscheurd door criminaliteit', zei antropoloog en gevangenisexpert Elena Azaola vorig jaar in een interview met de Volkskrant. 'Een groot deel van de bevolking ziet het liefst dat delinquenten wegrotten in hun cel. Investeren in het gevangeniswezen is voor politici de laatste prioriteit, het levert geen politieke winst op.'

Venezolaanse gevangenissen zijn de laatste jaren razendsnel verder verslechterd. Het land gaat gebukt onder een diepe economische en politieke crisis. De bevolking lijdt honger en er is grote schaarste aan eten en medicijnen. Volgens het Venezolaanse Observatorium voor Gevangenissen is er sprake van 'grote hongersnood' in de gevangenissen. Gedetineerden eten ratten, aldus de organisatie, en er zijn gevallen van kannibalisme onder gevangenen.

Detentiecentra van politiebureaus, zoals dat waar de brand woensdag uitbrak, zijn er het ergst aan toe. Gedetineerden mogen daar eigenlijk maar twee dagen verblijven, maar zitten er soms jaren vast. De cellen zitten vaak zo vol dat gevangenen staand moeten slapen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.