Een bril om ook de linkerwereld te bekijken

Patiënten met 'neglect', of halfzijdige verwaarlozing, zien zonder het te weten slechts één kant van de wereld. Een paar minuten per dag een prismabril zou kunnen helpen....

Door Simone de Schipper

Ze zien er niet uit, de prismabrillen die sommige patiënten in het Universitair Medisch Centrum Utrecht op hun neus krijgen: vliegeniersbrillen met ontzettend scheef geslepen jampotglazen. De ene kant van beide glazen is centimeters dik, de andere kant millimeters dun. Prettig kijken is het evenmin, want de scheve slijping verschuift het beeld naar rechts.

Maar de patiënten hoeven de scheve bril slechts een paar keer per dag kort op te zetten. En dat het er niet uitziet is wel hun minste zorg, als ze net een beroerte hebben gehad en ziek, moe, vergeetachtig en vaak deels verlamd zijn.

Ongeveer de helft van de mensen die een beroerte in de rechterhersenhelft heeft gehad, lijdt aan 'neglect' of halfzijdige verwaarlozing. 'Zij negeren de helft van hun wereld, bijna altijd de linkerhelft', vertelt prof. dr. Edward de Haan van het Helmholtz Instituut aan de Universiteit Utrecht. 'Kijk', zegt De Haan als hij op een serie schetsen wijst. 'Van een plaatje van een straat tekenen ze alleen de rechterhelft na, en van de huizen en bomen zelf tekenen ze ook weer alleen de rechterkant.

'Toch mankeert er niets aan hun zicht. Als je alleen aan de linkerkant iets toont, dan ziet de patiënt het vaak wel. Maar zodra er ook rechts iets gebeurt, dan gaat daar alle aandacht naar toe en lijkt links voor hen niet meer te bestaan.'

Dr. Chris Dijkerman (eveneens Helmholtz Instituut): 'Als je hen vraagt naar voren te wijzen, dan wijzen ze rechts van het midden; omdat links niet bestaat is dat hun midden.' De ernst van de verwaarlozing verschilt per persoon, maar betreft vaak ook de herinneringen (van taferelen uit het verleden beschrijven ze slechts wat zich rechts afspeelde) en geluiden of aanrakingen aan de linkerkant.

Bewustzijnsonderzoekers zijn dol op zulke patiënten, want hun gebrek is een intrigerende hapering in het bewustzijn. Ze kunnen links wel waarnemen, maar omdat ze er geen aandacht aan schenken bereikt het niet hun bewustzijn. Ze weten ook niet dát ze de linkerwereld over het hoofd zien en ontkennen dat, zelfs als ze er voortdurend op worden gewezen.

Zo interessant als het is voor onderzoekers, zo ingrijpend zijn de gevolgen voor de patiënt. Dijkerman: 'Mensen met neglect eten alleen de rechterkant van hun bord leeg. Scheren, wassen, aankleden en kammen doen ze alleen rechts en ze lopen vaak overal tegenaan. Lezen, schrijven en klokkijken gaat niet als je de linkerhelft van woorden of de klok over het hoofd ziet.' Koken, reizen, werken en zelfstandig wonen lukt niet en is bovendien gevaarlijk, als iemand de linkergaspitten vergeet en niet naar links kijkt bij het oversteken.

Uit andere onderzoeken is gebleken dat de prismabril een wonderlijk effect heeft op mensen die maanden na een beroerte nog steeds aan neglect lijden. Dijkerman: 'De bril verschuift de blik verder naar rechts en versterkt in eerste instantie de afwijking. Patiënten of proefpersonen wijzen steeds naast de stippen, omdat de bril het beeld verschuift. Maar door de oefening wordt binnen enkele minuten het zicht met de beweging gecalibreerd. Het brein past zich snel aan.'

Als een patiënt de prismabril afzet, blijft de blik nog even aangepast en naar links verschoven. Dat na-effect is het beoogde effect, want dat trekt de linkerwereld naar rechts, naar het gebied waar de patiënt wél aandacht voor heeft. Ineens tekent hij wél de linkerkant van de straat en van de bomen en huizen in die straat.

De Haan: 'Bij gezonde proefpersonen is de aanpassing even snel voorbij als het kwam; binnen enkele minuten. Maar om de een of andere reden ondervinden neglectpatiënten veel langer effect. Het doet iets met hun aandacht. Ze houden aandacht voor wat ze links zien, maar ook voor wat ze links voelen, horen en herinneren.' Na een paar minuten punten aanwijzen met de bril, kan het na-effect een uur blijven en na herhaald oefenen duurt het na-effect steeds langer, tot vele weken lang.

'We vragen ons af wat er gebeurt als je het neglect zo snel mogelijk na de beroerte aanpakt', zegt De Haan. 'Neglect is namelijk de belangrijkste voorspellende waarde voor hoe iemand er een half jaar na de beroerte aan toe is. Hoe sterker iemand de linkerhelft negeert, des te minder goed verloopt de revalidatie .'

Dijkerman: 'In de praktijk wacht men eerst af hoe het neglect verloopt, want het lost vaak grotendeels vanzelf op. Maar we vermoeden dat een vroege aanpak beter is voor het algehele herstel.'

Dr. Gudrun Nys van het Helmholtz Instituut zal die verwachting gaan toetsen. Aan patiënten die met een beroerte in het Universitair Medisch Centrum Utrecht belanden, zal zo snel mogelijk worden gevraagd vijf dagen lang af en toe het simpele oefeningetje te doen. De helft krijgt daarbij de prismabril, de andere helft een placebobril die er precies hetzelfde uitziet, maar waardoor patiënten recht vooruit kijken. Na enkele maanden wordt bekeken of de mensen die met een prismabril oefenden, inderdaad beter functioneren in het dagelijks leven.

Dat het zo'n eenvoudige oefening is, is cruciaal, benadrukt De Haan. 'De oefening duurt kort en vereist geen doorzettingsvermogen of inzicht in de aandoening. Bij andere behandelingen moet een therapeut er voortdurend op hameren om naar links te kijken, of patiënten moeten urenlang stippen doorkruisen. Dat kost veel energie, terwijl de effecten maar kort duren. Dat kun je een patiënt vlak na een herseninfarct niet aandoen.'

De onderzoekers verwachten dat het simpele oefeningetje het herstel zal verbeteren. 'Als iemand minder neglect heeft en daardoor beter leest, schrijft en functioneert, dan zal hij beter revalideren', zegt De Haan. 'En een patiënt zal gemotiveerder zijn om zijn linkerarm te oefenen, als hij inziet dat er een linkerarm ís.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden