Een botsing van opvattingen over de eigen verdienste van succes

De liberaal ziet in nivellering een 'straf voor mensen die van hun leven een succes maken', de sociaal-democraat ziet juist rechtvaardigheid.

De afgelopen weken zagen we op televisie een geheel nieuw type activist. Geen boze schoonmakers met fluitjes, petjes en ludieke T-shirts, maar mensen als de liberale partijbaron Gert-Jan Oplaat, die in krijtstreeppak voor zijn open haard vertelde hoe schandalig de hardwerkende Nederlander werd 'gepakt'.


De verhoging van de ziektekostenpremies was erg fors, slecht onderbouwd en slecht gecommuniceerd. Maar ook een gematigd inkomensverlies zal veel VVD'ers zwaar op de maag liggen. Niet alleen omdat niemand graag inlevert, maar ook omdat ze het onrechtvaardig vinden. Boze liberalen spraken van een 'straf voor mensen die van hun leven een succes maken'.


Het oproer over nivellering komt voort uit een botsing van twee opvattingen over rechtvaardigheid. Volgens de liberale opvatting moeten mensen beloond worden naar verdienste. Talent, hard werken en creativiteit moeten gehonoreerd worden. Dat is eerlijk: wie zijn best doet, plukt daar navenant de vruchten van.


De sociaal-democratische opvatting relativeert de gedachte dat succes vooral op eigen verdienste berust. We kunnen immers niet zelf bepalen of we talent hebben, intelligent zijn of stimulerende ouders hebben. Ook aan de onderkant van de samenleving werken mensen hard en proberen ze 'van hun leven een succes te maken'. Ze hebben alleen niet de mogelijkheid een universitaire studie te volgen, een leuke baan met een hoog inkomen te vinden.


'Het leven is niet eerlijk', erkende de econoom Milton Friedman, een van de grondleggers van het neoliberalisme. 'Het is verleidelijk om te denken dat de overheid kan rechtzetten wat de natuur heeft voortgebracht. Maar het is belangrijk om in te zien hoeveel voordeel we hebben bij dezelfde oneerlijkheid die we zo betreuren', aldus Friedman. Grote inkomensverschillen stimuleren tot grote prestaties waarvan de hele samenleving weer profiteert. Bovendien maakt de overheid inbreuk op de vrijheid van burgers als zij hen dwingt een groot deel van hun inkomsten af te staan aan anderen.


In de sociaal-democratische opvatting van rechtvaardigheid speelt verdienste een veel minder dominante rol. Het is niet alleen van belang wat mensen presteren. Elke burger is een gelijkwaardig lid van de samenleving. Ter wille van de sociale cohesie mogen de inkomensverschillen daarom niet te groot te zijn.


In de klassieke satire The Rise of the Meritocracy uit 1958 stelde de Britse socioloog Michael Young zich een samenleving voor waarin alle sociale en natuurlijke verschillen tussen mensen zijn uitgevlakt. Elke burger heeft volkomen gelijke kansen. Het resultaat is echter rampzalig. De elite bekommert zich niet meer om de verliezers, omdat ze de top geheel op eigen kracht heeft bereikt. De achterblijvers kunnen de schuld niet meer aan een onrechtvaardige samenleving geven. Hun inferioriteit is objectief en ondubbelzinnig vastgesteld. Aan het einde van het boek komen zij in opstand, omdat zij zich vernederd voelen door een elite die steeds arroganter is geworden.


Nederland is uiteraard geen meritocratie zoals Young die beschreef. Maar de Nederlandse samenleving heeft onmiskenbaar meritocratische trekken gekregen. Naarmate een samenleving opener wordt, geloven winnaars steeds meer dat zij hun positie geheel op eigen kracht bereiken.


Het geloof in de vrije markt heeft steeds meer theologische trekjes gekregen, stelde historicus Philipp Blom in zijn Van der Leeuwlezing. Winnaars voelen zich uitverkoren door de God van de markt. Het feit dat zij succesvol zijn, bewijst hun voortreffelijkheid. Daarentegen zijn de verliezers verongelijkt en voelen zich onbegrepen, als tweederangsburgers in een samenleving die uitdraagt dat succes een keuze is.


Het kabinet-Rutte II probeert, althans op het gebied van inkomensverdeling, een brug te slaan tussen twee nauwelijks verenigbare opvattingen van rechtvaardigheid. Dat vereist veel tact, alleen al omdat het zo'n spectaculaire breuk met het recente verleden is. Anders wordt de brug naar de onderkant van de samenleving aan de andere kant weer opgeblazen door de bovenlaag.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden