Een boete en publieke schande

De PvdA onderzoekt een verbod op hoerenlopen, zoals Zweden dat al jarenlang kent. Wie betrapt wordt, krijgt niet alleen te maken met de politie maar ook met een therapeut. Hij loopt ook het risico zijn naam gepubliceerd te zien. Een bezoek aan de politie-eenheid in Stockholm die op 'sekskopers' jaagt en een gesprek met zo'n koper. Hij noemt het beleid een wassen neus, maar gaat toch vaker naar Amsterdam.

Als een dame in Zweden je seks aanbiedt, wees dan op je hoede, waarschuwt een bezoeker van het Nederlandse forum voor hoerenlopers hookers.nl. 'Het is een land waar feministen aan de macht zijn en als je gepakt wordt moet je naar een soort heropvoedingscursus om je 'ziekelijke' seksdrive af te leren.'


Psychotherapeute Marie Johansson moet hartelijk lachen als ze dit hoort. Maar helemaal bezijden de waarheid is het niet, blijkt uit haar eigen relaas. Want als in Zweden een hoerenloper op heterdaad wordt betrapt, reist in het kielzog van de politie de psychotherapeute mee. Als de politie zijn werk heeft gedaan, biedt Johansson de betrapte man een foldertje aan.


'Koopt u seks?' staat erop. Binnenin prijkt het telefoonnummer van de eenheid waar Johansson en haar collega therapie geven aan sekskopers. 'Die mannen zijn natuurlijk met iets anders bezig op dat moment. Ze willen het liefst een dikke vinger naar mij opsteken', zegt Johansson.


'Er zijn er ook die echt in crisis zijn. Overstuur, huilen. Bang voor wat er gebeurt als hun familie erachter komt. Een keer hebben we iemand direct naar een inrichting doorgestuurd, omdat hij instortte. In Zweden is het taboe op hoerenlopen groot.'


Het zijn de vruchten van bijna veertien jaar prostitutiebeleid waarin de pijlen op de sekskoper zijn gericht. Terwijl Nederland koos voor verregaande legalisering, nam Zweden de tegenovergestelde route. Seks verkopen mag, maar bordelen, pooiers, het verhuren van een appartement voor prostitutie en tot slot het kopen van seks zijn illegaal. In een land waar iedereen gelijk is moet het onmogelijk zijn het lichaam van een ander mens te kopen.


De hoerenlopers die bij Johansson komen, hebben er vaak nog nooit met iemand over gepraat. De ingang naar haar kantoor ligt afgeschermd van doorgaande wegen, de echte namen van haar cliënten kent ze niet.


Het is geen vieze, eenzame man die haar bezoekt. 'De doorsneecliënt is een familieman van in de 40, met een goede opleiding, een goede baan en een sterk sociaal netwerk, maar met dit ene geheim. Ze voelen zich er slecht over, doen zichzelf, hun vrouw en de prostituee pijn en zijn bang hun baan te verliezen als het uitkomt.'


Dat beeld herkennen Simon Häggström (31) en Zanna Tvilling (27), de prostitutiebestrijders van de Stockholmse politie. Twee computers, hun telefoons en een auto is alles wat ze nodig hebben om de kopers op te sporen, zo'n tweehonderd per jaar. Elke ochtend struinen ze een uurtje naar advertenties op internet, lokaliseren de prostituees en bereiden dan een inval voor.


'We proberen als een sekskoper te denken. Laatst stond er een advertentie van een Lets meisje dat haar gezicht niet wazig had gemaakt. Daar hebben we achter elkaar zeven mannen gearresteerd, ze stonden zowat in de rij', zegt Häggström vergenoegd.


De arrestant wacht een inkomensafhankelijke boete of een celstraf, maar dat laatste is nog niemand overkomen. 'Dat geeft niet', zegt Häggström. 'De grootste straf is de publieke schande.' Journalisten hebben er een gewoonte van gemaakt elke week bij de rechtbank de lijst van veroordelingen voor seks kopen op te vragen. 'Laatst moest een dokter nog zijn functie neerleggen na een publicatie.'


Met de hoerenlopers zijn de agenten in een kat-en-muisspel verwikkeld. Eerst verplaatste de prostitutie zich van de straat naar hotels. Nu heeft veel hotelpersoneel een training gekregen om prostitutie te herkennen en sinds het laatste jaar werken vrouwen vooral nog vanuit privé-appartemenen.


Ook de massagesalon is populair en daar lijken de hoerenlopers aan de politie te ontsnappen. De 'hybride dienstverlening' maakt het moeilijk mensen op strafbare feiten te betrappen. Toch vinden de agenten de angst dat prostitutie door het Zweedse model ondergronds zou gaan onzin. 'Als de kopers en de prostituees elkaar kunnen vinden, kunnen wij dat ook.'


De gedachte achter het Zweedse model is dat de bestrijding van prostitutie en in het kielzog daarvan mensenhandel, criminaliteit en uitbuiting, begint bij het bestrijden van de vraag. Of die aanpak ook effectief is, blijkt moeilijk in cijfers te meten. Sinds de wet in 1999 werd ingevoerd hebben de opkomst van internet en het verder openstellen van de Zweedse grenzen de seksbranche danig veranderd.


Mensenhandel is een groeiend probleem en de seksindustrie is mobieler dan ooit. 'Die meiden werken de ene week in Stockholm, de volgende in Amsterdam en die daarop in Parijs,' zegt detective Per Hjort, die met een team van 24 anderen mensenhandel opspoort in Stockholm. 'Hun pooier zit thuis in Roemenië en dreigt op afstand hun naaktfoto's in hun geboortedorp bekend te maken.' Het is een illusie te denken dat de wet prostitutie zou uitroeien, zegt Hojrt. Hij vergelijkt het meer met een gereedschapskist. 'Ik heb instrumenten nodig om de misstanden aan te pakken. Als de politie bijvoorbeeld een koper oppakt, kunnen we de gegevens van zijn mobiele telefoon bekijken. Dat geeft ons een begin om verder te speuren.'


Ook de nationaal rapporteur mensenhandel Kajsa Wahlberg gelooft in het Zweedse model. 'Uit afgeluisterde telefoongesprekken van mensenhandelaren blijkt dat ze Zweden een slecht land vinden om in te werken. En in vergelijking met omringende landen is de prostitutie hier minder hard gestegen.'


Een ander voordeel van de criminalisering is juridisch. Het blijkt, overigens niet alleen in Zweden, een lastige klus om mensen veroordeeld te krijgen voor mensenhandel. Wahlberg: 'Vaak lukt het wel om die mensen voor een zware vorm van pooierschap veroordeeld te krijgen en die straffen kunnen bijna even hoog oplopen.'


Uit verschillende hoeken is ook kritiek op het heilige geloof van de autoriteiten in het Zweeds model en de bijbehorende expansiedrift. Een officiële evaluatie uit 2010 is door wetenschappers onder vuur genomen. De cijfers om succes te claimen ontbreken volgens hen en, belangrijker nog, er is nauwelijks gevraagd naar de ervaringen van prostituees zelf.


'Het zou helpen als ze überhaupt naar ons zouden luisteren,' zegt Pye Jacobson. Ze is de aanvoerder van Rose Alliance, een netwerk van sekswerkers dat tegen de criminalisering is. Tot twee jaar terug werkte ze zelf ook in de industrie. Hoewel de wet prostituees - die allen slachtoffer zouden zijn - moet beschermen, gebeurt het tegenovergestelde, zegt Jacobson.


'Het stigma is groter geworden, alsof iedereen gedwongen in de prostitutie werkt. Zo zwart-wit is het niet. Veel vrouwen doen het niet gedwongen, maar werken wel onder slechte arbeidsomstandigheden. Daar doet dit beleid niets aan. En als je vanuit huis werkt, loop je het risico je huis te verliezen als de politie en dus de huisbaas erachter komt.' Niet alle prostituees zijn het met Rose Alliance eens. ' Prostitutie is voor niemand een goed leven', laat Therese via de mail weten. Met haar netwerk PRIS ondersteunt ze juist de wet.


In de 'rosse buurt' van Stockholm, een kale straat vlak bij het winkelcentrum in het hart van de stad, helpt Anna Maria Katherina haar medeprostituees. Op een doordeweekse avond hangt hier nog een handjevol vrouwen rond. Als een 'big momma' geeft Anna Maria Katherina condooms aan meisjes die ze niet hebben en als ze pooiers ziet, belt ze meteen de politie.


'Daar houd ik niet van. Iedereen moet vrij zijn te doen wat ze willen, mensen moeten niet worden gedwongen.' Zelf werkt ze sinds zo'n vier jaar op straat, voor twee dagen in de week.


De wet vindt ze stom. 'Klanten zijn niet bang', zegt ze, terwijl haar vriendin een auto in stapt die weg rijdt voor een rondje. Wat haar betreft, komt er een staatsbordeel. Dan kunnen de vrouwen onder goede en veilige omstandigheden werken en hoeft ze niet urenlang in de sneeuw te staan.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden