'Een boek verfilmen is een karbonade opdrinken met een rietje'

Zomergast Peter Buwalda in een onderhoudend college over verhalen vertellen en performen.

Beeld Joost

Hij vond de druk hoog nu hij zelf Zomergast was, zei schrijver Peter Buwalda in een voorfilmpje. En, terugkijkend op tweeënhalve decennia van de veelbesproken zomerhit: 'Het valt me toch op hoe weinig je je herinnert van wat je gezien hebt.'

Omdat dat laatste pijnlijk waar is (misschien is beeld niet zo'n goede overdrager van kennis en inzicht), kan het geen kwaad hier de lessen van Buwalda van zondagavond nog eens samen te vatten in geschreven letters.

Een college was het op het eerste gezicht niet, met fragmenten van onder anderen Elvis Presleys televisiedebuut uit 1956 ('Ik kan meteen naar huis nu, dit was mijn favoriete fragment van de avond'), Barack Obama en violiste Janine Jansen. Maar bij nadere beschouwing bleek de rode draad te zitten in de kanttekeningen die Buwalda erbij maakte. Die gingen vaak over schrijven, of fundamenteler nog over performen, een geloofwaardig verhaal neerzetten, en 'iets achterlaten dat groter is dan jezelf'. Hetzij op papier, hetzij op een podium. Hetzij als artiest, hetzij als president of illusionist.

Van de 'beheerste acrobatiek' van Beethoven, tot Mick Jagger en Keith Richards, die in dat ene (slot)fragment uit 1972 hun nummer Happy zongen: 'Dit is Prozac voor mij. Als ik hiernaar kijk, kan ik alles weer aan'.

De cultuurmens Buwalda is gegrepen door het vermogen van de mens om totaal zinloos mooie dingen te maken. 'Zelfs' de column is een literair genre, onderwees de schrijver - 'Alsof je met de snelheid van het licht een roman zit te schrijven'.

Hij is gericht op het menselijke raffinement, de verfijning. Daarom houdt hij naar eigen zeggen niet van natuur, maar wel van natuurfilms: 'Zodra de juiste mensen zich ermee gaan bemoeien, ontstaat iets dat zo mooi is, dat je de chaos, de traagheid en de inwisselbaarheid van een landschap kunt ontstijgen.' Daar heeft hij alle gelegenheid toe, want zelf is hij een 'indoormens', zei de schrijver wiens avond allengs bezielder raakte.

Als een soort knaagdier leeft hij grotendeels binnen. Een schrijver moet offers brengen: 'Als het 's zomers slecht weer is, ben ik best tevreden. Zodra de zon erbij komt, is er een extra verleiding bij.' Onder het hemeldak valt niet te werken: 'Schrijvers die buiten hun boeken schrijven zijn geen echte schrijvers'.

Zomergast Peter Buwalda in gesprek met Wilfried de Jong.Beeld VPRO

Een fragment van Adriaan van Dis met Karel van het Reve deed hem ontvouwen dat Karel en zijn broer Gerard elkaar uitsloten, maar op 'een diep, ondergronds, rioolachtig niveau heel erg op elkaar lijken': beider werk en levenshouding waren een reactie op 'het domme communisme'.

Beelden van Barack Obama die Amazing Grace zong na de schietpartij in Charleston dit jaar, vond hij 'een recordpoging Charisma'. Een meesterlijk getimed optreden dat meteen een probleem oplevert: 'Je durft bijna niets meer voor spontaan te nemen. Je wilt dolblij zijn, maar je vraagt je toch af: is dit gerepeteerd, kan hij vooral dit en is ie een slecht bestuurder?' Ten diepste zou hij willen dat het fragment oprecht was, maar mogelijk is Obama toch meer performer dan president.

Na een interviewfragment met Robert Caro, biograaf van de Amerikaanse president Lyndon B. Johnson, ging het over de arbeid van het schrijven. Caro had veertig jaar over zijn boek gedaan, Buwalda vijf jaar over zijn Bonita Avenue. Het komt voor dat boeken, films en columns te snel zijn gemaakt, maar het ging volgens Buwalda niet per definitie om de duur. Belangrijker voor een schrijver is lezen: 'Als je slim bent, leid je jezelf eerst op tot lezer. Zodat je zelf je beste lezer bent.'

Van het fragment waarin illusionist David Blaine onder toeziend oog van Ricky Gervais een breinaald door zijn arm leek te steken, begreep Wilfried de Jong niet wat het in Zomergasten deed. Had hij dat niet vooraf moeten vragen? Volgens Buwalda deed de illusionist, die als eerste het wat ingedutte goochelen hip maakte, 'hetzelfde als iemand die een goed verhaal probeert op te schrijven': 'Je weet dat het niet waar is, en toch zie je het voor je neus gebeuren.' Daar was de vergelijking weer met de literatuur en het schrijven: hij zag hetzelfde in W.F. Hermans' De donkere kamer van Damocles: 'Dorbeck bestaat wel en niet. Dat kan niet. Totdat je het boek leest.'

Een interview van Michaël Zeeman met Philip Roth die de dood van de roman (of eigenlijk: de lezer, die steeds meer wordt gegrepen door het beeldscherm) voorspelde, ontlokte Buwalda een tirade tegen de opvatting (van bijvoorbeeld Salman Rushdie) dat de huidige HBO-series 'de nieuwe literatuur' zouden zijn. 'Literatuur is niet zomaar te vervangen door beeld', zei hij met Proust bij de hand: 'De mythe van "Show, don't tell", is dikke onzin. Proust vertelt 4000 pagina's lang. Dat is niet te verfilmen - dat is nou juist de kracht van literatuur.'

Vandaar natuurlijk ook dat de schrijver Buwalda maar nauwelijks geïnteresseerd is in de aanstaande verfilming van zijn eigen boek. Hij had het eerder op de avond al gezegd, na een fragment uit de filmversie van Under The Skin van Jonathan Glazer: 'Een boek verfilmen is een karbonade opdrinken met een rietje.'

Een mooie avond, met een hartstochtelijk pleiter voor het bewonderen ('maar niet van mezelf'). Heel benieuwd wat we ons ervan zullen blijven herinneren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden