Een boek op ieders nachtkastje

Onvoorstelbaar in Nederland: bij de dood van een literatuurcriticus komt de hoogste politicus afscheid nemen. Literatuur blijft een zaak van gewicht in Duitsland, waar dinsdag de internationale Buchmesse begint.

Duitsland leest - nog steeds. In het park bladeren opvallend veel jonge mensen in Tabu, de nieuwste roman van Ferdinand von Schirach. In de S-Bahn in Berlijn turen forensen naar het scherm van hun e-reader. Lezingen in de vele literatuurhuizen zijn vaak uitverkocht. Geheel anders dan in Nederland, lezen de auteurs daar uren achtereen voor. Het publiek hoort het respectvol aan. Saai? Niet in Duitsland.


Als criticus Marcel Reich-Ranicki (93) overlijdt, dan is dat een nationale gebeurtenis waaraan zelfs de boulevardkrant Bild niet voorbijgaat. Impertinente vraag aan zijn enige zoon: welk boek lag er op het nachtkastje naast het sterfbed? Het beleefde antwoord: Kunstwerk des Lebens, de nieuwe, imposante Goethe-biografie van Rüdiger Safranski.


Een dag later legt Bild een andere vraag van nationale importantie op tafel. Zou Günter Grass, wiens latere werk door Reich-Ranicki werd afgekraakt, wel op de begrafenis van de 'Literaturpapst' komen?


Nee, de oude schrijver en Nobelprijswinnaar verscheen vorige week niet. Nog steeds boos, wellicht. Wel aanwezig in Frankfurt was de president van Duitsland, Joachim Gauck. En met hem een keur aan andere bekende Duitsers. Thomas Gottschalk, beroemd van de zaterdagavondshow Wetten dass..?, hield een toespraak.


In Duitsland gaat het tamelijk goed met 'het boek'. Niet dat er achter de kassa van de boekwinkel niet wordt gemopperd. De traditionele boekhandel leverde vorig 3,7 procent omzet in, terwijl de omzet online met 10 procent groeide. Het vanwege zijn arbeidsvoorwaarden niet onomstreden internetwarenhuis Amazon.de bezit nu een vijfde van de Duitse boekenmarkt.


Vorig jaar werd in Duitsland voor ruim 9 miljard euro aan boeken omgezet. Dat was vrijwel gelijk met het jaar daarvoor. Het aandeel verkochte e-boeken steeg 'dynamisch', en bereikte in 2012 een omzet van 100 miljoen euro. 46 procent daarvan ging overigens weer naar Amazon.


Amazon doet vooral de traditionele boekenconcerns als Thalia en Hugendubel pijn. Dat hebben ze echter ook deels aan zichzelf te danken, zegt Christoph Buchwald van de Nederlandse uitgeverij Cossee. 'Ze zijn gevestigd op dure A-locaties en hebben naast boeken ook een ander assortiment. Om loonkosten te sparen hebben ze ooit gekwalificeerd personeel ingeruild voor goedkoper winkelpersoneel dat minder boekenkennis bezit. Dat wreekt zich.'


Buchwald werkte jarenlang als uitgever voor het gerenommeerde - en nu door zakelijke schermutselingen gespleten - Duitse uitgevershuis Suhrkamp. 'De trend naar nog meer vierkante meters, naar groter en groter heeft in Duitsland niet goed uitgepakt', zegt hij. 'De kleinere en gespecialiseerde boekwinkels zijn veel minder kwetsbaar. Ze bezitten gekwalificeerd personeel dat de trouwe klant bij de hand neemt en hem wijst op nieuwe boeken.'


Die klant hoeft niet altijd zelf in de winkel te komen. De websites blijven groeien. Liefst 21 miljoen Duitsers kochten vorig jaar een boek online. Amazon pikt daar uiteraard weer een fors deel van weg, maar dat is geen reden om je daar als 'gewone' boekhandel dan maar bij neer te leggen.


'We mogen ons niet afwenden van de nieuwe media', zegt Heinrich Riethmüller, boekhandelaar in Tübingen. 'De klant wil tegenwoordig alles. In de winkel nieuwe ontdekkingen doen, daarbij geadviseerd door goed personeel. En dat wil hij ook op internet. Daarbij maakt het niet uit of hij een papieren versie of een e-book koopt.'


Thomas Wrensch, van Buchhandlung Graff in Braunschweig: 'Om te overleven moet je over een goed portaal op internet beschikken. Daar kan de klant catalogi inzien, communiceren met de boekhandelaar via sociale media. De boekhandel zelf moet meer een ervaringsruimte zijn, waar iets te beleven valt, waar je lange tijd kunt doorbrengen. Een ruimte die verleidt tot impulsaankopen.'


Als je in Berlijn-Kreuzberg bij Krimibuchhandlung Hammett binnenstapt met de vraag 'Wat zijn goede, moderne Duitse misdaadauteurs?', dan wandel je een uur later met een drietal auteurs onder je arm naar buiten. 'We gaan je terugzien', zegt de eigenaar bij het vertrek. 'En kijk vooral ook even op onze internetsite. Daar vind je eigen recensies, tips en een maandelijkse toptien.'


De liefde voor het boek is de Duitser met de paplepel ingegeven, zegt Buchwald. 'Meer dan in Nederland. In het Duitse onderwijs wordt serieuzer met het literaire verleden omgegaan. Literatuur maakt deel uit van het collectieve geheugen. In Nederland wordt het toch veeleer als een toetje gezien, voor een kleine elite.'


Nederlandse titels zijn naar verhouding opvallend aanwezig in de Duitse boekwinkels. De afgelopen weken was er in de serieuze Duitse media veel aandacht voor het nieuwe boek van Leon de Winter, VSV, in Duitse vertaling Ein gutes Herz genaamd. De kans is ook groot dat je in de winkel Arnon Grünberg tegenkomt. En de 80ste verjaardag van Cees Nooteboom kreeg eind juli volop aandacht in de grote kranten. In Nederland bleef het stil.


Volgens Buchwald, die in 1986 De Aanslag van Mulisch in het Duits uitgaf en later onder meer De Moor, Enquist, Van der Heijden en Rosenboom in Duitsland introduceerde spreekt de Nederlandse thematiek veel Duitsers aan. 'Ze kennen het land. Bovendien worden vertalingen naar het Duits vaak gesubsidieerd. Voor Duitse auteurs is het lastiger geworden in het Nederlands vertaald te worden. Het Goethe-instituut richt zich tegenwoordig met zijn subsidiepot meer op vertalingen voor de grote Bric-landen, zoals Brazilië.'


Nederland blijft toch vooral op de Angelsaksische literaire wereld gericht, zegt Buchwald. Soms is er even een opflikkering, na bijvoorbeeld het optreden van Judith Schalansky (Der Hals der Giraffe), onlangs bij het voor één keer op televisie teruggekeerde boekenprogramma van Adriaan van Dis.


Terwijl er toch zo veel interessante schrijvers zijn, zegt Buchwald, die als zelfbenoemd 'bruggenbouwer' auteurs als Bernhard Schlink, Hans Magnus Enzensberger en Silke Scheuermann in vertaling naar Nederland bracht.


Er zijn niet veel Nederlanders die Duitse literatuur in de oorspronkelijke taal lezen. Buchwald: 'Of dat ooit nog zal veranderen, weet ik niet, maar Duitsland is tegenwoordig weer cool bij jongeren. Ik was laatst tijdens de Duitse verkiezingsavond bij de Kanzlernacht in Amsterdam. Het was afgeladen vol met jonge Nederlanders. Dat was tien jaar geleden niet gebeurd.'


PRINT OF E-BOOK, ALS HET MAAR WORDT GELEZEN

Onvermijdelijk thema op de Frankfurter Buchmesse : 'Digital Innovation'. Met een nadruk op kleine, nieuwe uitgeverijen die geen onderscheid meer maken tussen print en e-book. 'Passie voor het boek staat voorop, het maakt niet uit in welke vorm het verkocht wordt', zegt Jürgen Boos, directeur van de Buchmesse. Allerlei jonge ondernemingen zijn uitgenodigd zich de komende week in Frankfurt te presenteren.


De lijst nieuwe online-projecten is lang, met namen als Dotdotdot, Readmill, Shelff & Co, Mikrotext, Metrolit en Das Beben. Veel bedrijfjes komen uit Berlijn, waar sprake is van een ware 'Berliner Book-Boom'. In de woorden van Boos zijn het allemaal 'kleine, geile uitgeverijen'.


Analoog én digitaal, de trend is onomkeerbaar. 'Er breekt een nieuwe Gründerzeit voor het internationale publiceren aan', orakelt Boos. In dat licht gezien is het saillant dat het nieuws over de dood van literatuurpaus Reich-Ranicki, toch bij uitstek een man van het dikke papieren boek, de wereld bereikte via een tweet van nog geen 140 tekens.


REUSACHTIG EVENEMENT

De Frankfurter Buchmesse, van 9 tot en met 13 oktober in de Messe in Frankfurt, is een evenement van reusachtige afmetingen. Meer dan 7.300 deelnemers uit honderd landen presenteren er de jongste titels en trends in het boekenvak. Het themaland Brazilië is alleen al met 90 auteurs vertegenwoordigd. Twee spraakmakende Braziliaanse auteurs van nu, Ana Maria Machado en Luiz Ruffato, verrichten de opening, in aanwezigheid van de Braziliaanse minister van Cultuur, Marta Suplicy. De vakbeurs richt zich op uitgevers, auteurs en agenten, maar is op zaterdag 12 en zondag 13 oktober ook open voor publiek. Dagkaarten kosten 17 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden