'Een boek is uiteindelijk gewoon een produkt' MISDAADSCHRIJFSTER JAN BURKE KWAM PRECIES OP TIJD MET HAAR VROUWELIJKE SPEURDER

MISDAADSCHRIJFSTER Jan Burke woont in een doodgewone straat in Long Beach, geïndustrialiseerde badplaats in het zonovergoten zuid-Californië. Jan Modaal-bungalows met rechte gazonnetjes, stoffige palmbomen, middenklassers langs de stoeprand en basketbalmandjes boven de garagedeuren....

Binnen wijst niets op een schrijvende bewoonster. In de matig gevulde boekenkast een reeks aan Freddy the Pig Detective gewijde jeugdboeken: Freddy the Pilot, Freddy the Politician, Freddy Goes to Hollywood, Freddy and the Baseball Team from Mars. Van haar echtgenoot Tim, parttime musicus en parttime docent Japans. Op het toilet een stapeltje Ellery Queen's Mystery Magazines, vaak een eerste podium voor schrijvers van spannende verhalen. De auteur verontschuldigt zich. De echte boeken staan in de garage.

Burke (41) schrijft pas drie jaar. Ze werd geboren in Houston, Texas, werkte op kantoor in het bedrijf van haar vader. Drie jaar geleden viel haar in een rokerige club in Los Angeles een zin in. Ze wendde zich tot haar echtgenoot: 'Ik heb een mooie eerste zin voor een boek: He loved to watch fat women dance.'

Burke: 'Tim had al jaren geroepen dat ik een boek moest schrijven, dus echt verbaasd was hij niet. We gingen naar huis, ik schreef die zin op met meteen een eerste hoofdstuk er achteraan, en legde toen die velletjes papier weer weg.' Niet dat zij ontevreden was over die eerste pagina's, maar ze wilde zich wat beter voorbereiden. 'Je zult toch eerst wat aan research moeten doen.'

Niet alleen onderzoek was belangrijk. 'Ik maakte natuurlijk mee waar elke beginnende schrijver tegenaan loopt. Je gaat jezelf met reuzen uit de literatuur vergelijken en dat schrikt af. Wie denk je wel dat je bent? I'm no Hemingway.' Schrijfster wilde ze al worden sinds haar studie geschiedenis aan de universiteit van Californië, maar veel verder dan een enkel kort verhaal, een cursus creatief schrijven en een studentikoos filmscript had ze het nooit gebracht. 'Ik dacht: ik kan mijn hele leven kantoorwerk blijven doen en me, als ik negentig ben, afvragen waarom er nooit een boek in gezeten heeft. Dan is het te laat.' Dus ging ze, na het schrijven van haar eerste hoofdstuk, praten met politiemensen en journalisten, en vlooide ze in bibliotheken kranteknipsels door.

Dat het een thriller moest worden, stond vast. 'Ik hou van het genre, heb Hammett gelezen, Chandler, Macdonald.' Maar haar hoofdpersoon moest een vrouw worden: Irene Kelly, vrijgezel, journalist, 'die de veertig zo dicht naderde dat het landingsgestel al uit moest'. Natuurlijk had ze ook werk gelezen van inmiddels beroemde sisters in crime: Sue Grafton, Sara Paretsky, Marcia Muller. 'Maar hun hoofdpersonen zijn, met alle respect, toch een soort vrouwelijke epigonen van Philip Marlowe. Ik noem het weeskinderen die door wolven zijn opgevoed. Warshawski, Kinsey Millhone en Sharon McCone leiden een eenzaam bestaan in een harde wereld. Ik wilde dat Irene anders zou zijn.' Burke creëerde een jonge vrouw met een hoop vrienden, ongetrouwd ('dat geeft je als schrijfster toch wat meer ruimte, zeker als je een serie wilt maken') en stevig wortelend in Las Piernas, een fictieve Californische badplaats. Kenners zullen er stukjes Long Beach, Laguna Beach, Newport Beach en Seal Beach in herkennen. 'Ik heb overal wat geleend. Ik had liever een fantasiestad, omdat je er dan van alles bij kunt verzinnen.'

Toen ze de synopsis van haar boek op papier had, ging ze in de avonduren tikken. Acht maanden later was Goodnight, Irene (vertaald als Sporen uit het verleden) klaar. 'Dan rijst de vraag: hoe nu? Mijn ouders zijn bevriend met iemand wier dochter bij Simon & Schuster werkt. Ik had haar nooit ontmoet, maar stuurde haar het boek toch op. Het bleek dat zij op de advertentieafdeling van de uitgeverij werkte en niets te zeggen had over nieuwe boeken.'

De onbekende tussenpersoon las het manuscript toch, vond het goed en gaf het aan een redacteur. Enkele dagen later rinkelde de telefoon in Long Beach. 'Toen ik hoorde wat ze me boden, was ik even heel stil.' Goodnight, Irene werd niet alleen geaccepteerd, Simon & Schuster bood direct een contract aan voor nog twee boeken met Irene Kelly. 'Ik denk dat ik op het juiste moment kwam, boeken over vrouwelijke speurders deden het uitstekend. Iedere uitgever was op zoek naar zijn eigen Sue Grafton. Een boek is dan misschien wel geen zeep, het is uiteindelijk toch gewoon een produkt.'

Uit de in de VS populaire instructieboekjes voor beginnende auteurs had Burke opgestoken dat ze niet rechtstreeks moest onderhandelen met een uitgeverij. Ze nam een agent in de arm ('wie wil er géén 15 procent van een al verkocht boek?') voor de buitenlandse rechten. Nu is ze vertaald in onder meer Frankrijk, Duitsland, Nederland (bij Meulenhoff verscheen Sweet Dreams, Irene haar tweede, als Spelen met de duivel) en Japan. Echtgenoot Tim: 'In Japan is de eerste zin wel veranderd. Daar staat nu iets als: Hij hield ervan om naar dikke dansende vrouwen te kijken met grote borsten.'

In de VS is net de hardcover van Dear Irene uit en Simon & Schuster heeft haar opnieuw een contract voor drie boeken voorgelegd. 'Het wordt dus een echte serie, en dan gaat het helemaal aardig lopen. Iemand die in de boekwinkel voor het eerst een Irene Kelly van de plank haalt, kan, als hij het aardig vond, nog eens terugkomen voor een ander deel.' Titels zijn bij een serie erg belangrijk. Eigenlijk wilde ze haar tweede boek The Season of the Witch noemen, maar daar stak de uitgever een stokje voor. Hij wilde de naam Irene in de titel houden. 'Want zo werkt het: zelfs bij Sue Grafton komen mensen in de winkel vragen naar een boek met ''zo'n alfabet-titel''. De naam van de schrijfster, hoe beroemd ook, kennen ze meestal niet. Het is een kwestie van marketing, die titels.'

In haar eerste boek verzon Burke alles, al liet ze zich inspireren door een nooit opgeloste moord in het oosten van de VS. De sheriff van een gehucht vond daar ooit in het zand het lijk van een jonge vrouw, zonder handen en zonder hoofd. 'De man was zelf vader en de zaak werd een obsessie voor hem. Ergens in het land moest een gezin zijn waarvan een dochter was verdwenen, dat niet wist wat er met haar gebeurd was. Hij heeft de zaak nooit kunnen oplossen, maar zijn vasthoudendheid ontroerde me.'

Burke noemde 'haar' fictieve Californische lijk Handless Hannah. Ook O'Connor, een oude, morsige verslaggever van een lokale krant in Las Piernas, heeft de zaak van de ongeïdentificeerde vrouw uit de jaren vijftig in al die jaren nooit van zich af kunnen zetten. Af en toe gaat hij, als hij tijd heeft, op onderzoek uit. Na twee bladzijden al is hij dood, uiteengereten bij een bomaanslag.

Vooral in haar tweede boek, Sweet Dreams, Irene, is flink wat geweld te vinden. Met de haren erbij gesleept lijkt het niet. Dit is nu eenmaal zuidelijk Californië. Een lokaal krantje maakte 's ochtends al melding van een moord op een bankemployé, een vermiste studente en de ontvoering van de eigenaar van een videoverhuurbedrijf.

'Ik ben ermee opgegroeid, het geweld is inderdaad alom tegenwoordig', zegt de schrijfster. 'Er vindt hier elke week wel een moord plaats in Long Beach, een stadje met vierhonderdduizend inwoners. Laatst schreef de Los Angeles Times dat 80 procent van de jongeren onder de twaalf jaar met fysiek geweld te maken krijgt; 50 procent zelfs meer dan één keer. Dat zijn cijfers voor het hele land.

'Als je hier vijftig jaar geleden een kamer vol mensen had gehad en ik had gevraagd of ze wel eens een aanranding, een overval of een beroving hadden meegemaakt, dan zou bijna niemand zijn hand opsteken. Nu zouden in dezelfde kamer vrijwel alle handen de lucht ingaan. Marlowe kon een slok whiskey nemen en alles weer vergeten, mijn Irene heeft vaak nachtmerries. Dat is een van verschillen tussen hen.'

Ze is niet uitgekeken op haar Irene, maar tussendoor - 'keeps me fresh' - schrijft ze ook korte thrillerachtige verhalen die zich in de middeleeuwen afspelen. 'Is die studie geschiedenis nog ergens goed voor geweest.' Een van haar verhalen is door de lezers van Ellery Queen's Magazine tot het beste van het jaar uitgeroepen. 'Ik was de eerste vrouwelijke auteur die dat overkwam.'

Zeker een schrijver uit Californië krijgt er vroeg of laat mee te maken: Hollywood. 'Ze wilden wel een serie maken, namen zelfs een optie op mijn eerste boek. Maar elke week hoor je weer iets anders. Dan willen ze van Irene een twintigjarige maken, dan is ze weer gewoon veertig. Ze kunnen verschrikkelijke dingen met je boek doen, denk aan de film VI Warshawski, gebaseerd op het werk van Sara Paretsky. Verschrikkelijk, en dat lag niet aan Kathleen Turner.'

De optie op haar eerste boek is inmiddels verlopen ('het geld is netjes betaald'), Jan Burke wacht rustig af. 'Ze zien maar. Als ze je boeken verfilmen, moet je afscheid van je werk nemen. Het wordt toch allemaal anders. Iedereen in Hollywood laat er een vingerafdruk op achter. Ik moet altijd denken aan James M. Cain. Die had een standaard-antwoord klaar als iemand hem vroeg of hij het erg vond wat Hollywood met zijn boeken had gedaan. Niemand heeft er iets mee gedaan, zei hij dan. Mijn boeken staan hier nog gewoon in de kast.'

Adriaan de Boer

Rolf Bos

Dit is de laatste aflevering in een serie over Amerikaanse misdaadauteurs. Eerder verschenen vraaggesprekken met Jonathan en Faye Kellerman (Vervolg), Chuck Hogan (Folio), Joseph Wambaugh (Vervolg) en Arthur Lyons (Folio).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden