Een blik van trieste leegte

De Chinese regisseuse Ning Ying buigt zich in haar zojuist afgeronde film over liefdes die uitdoven. 'I Love Beijing' is het derde deel van een trilogie, na 'For Fun' en 'On the Beat', die de vervreemding van het ocmmunistische systeem wil laten zien....

DE trilogie van Ning Ying over de vervreemding in de Chinese Volksrepubliek is voltooid. Over de titel van haar laatste film, die net in Peking in première is gegaan, heerst verwarring. 'Hij heet I Love Beijing', zegt ze, 'hoewel de censuur hem Summer Heat heeft genoemd. Maar toen ik bij de première de laatste beelden zag, besefte ik dat hij eigenlijk I Loved Beijing had moeten heten.'

Net als For Fun (1992) en On the Beat (1995) is Ning Yings nieuwste film een, zoals zijzelf zegt, 'minimaal verhaaltje met een maximale boodschap'. De Pekinese taxichauffeur Dezi, gespeeld door de jonge, onbekende acteur Yu Ailei, leidt een leeg bestaan. Hij kijkt naar de stad, luistert naar de radio en pikt passagiers op, bij voorkeur meisjes op wie hij verliefd kan worden.

Hij trouwt, scheidt, krijgt twee minnaressen, trouwt opnieuw. Ieder van de vrouwen komt uit een andere sociale groep. De enige die nog zichzelf is, is een meisje van het platteland, dat als kind is verkracht. 'Ze is ook de enige die nog iets van idealisme heeft', zegt Ning Ying. 'Zijn ontrouw kan ze niet verdragen. Haar zelfmoord is de enige manier om hem uit zijn routinebestaan te halen.'

Daarna begint Dezi zijn wereld met een 'derde oog' te bekijken, en wat hij ziet, herkent hij niet meer: de ouderen in het park met hun traditionele lichaams oefeningen, de moderne kolossen van glas en staal, het leven op straat, de nachtclub waar westerse expats dansen en zuipen.

Aan het eind van de film rijdt Dezi 's nachts op een snelweg door de stad. Mensen zijn er niet. De glitterende gebouwen aan weerszijden hebben met het oude Peking niets meer gemeen. Alleen het logo van de communistische partij op de gevels herinnert aan het verleden. Het meisje op de achterbank begint te zingen en vraagt: 'Chauffeur, ben jij ooit ongelukkig geweest in de liefde?' Dezi's antwoord is een blik van trieste leegte.

Op een Chinese website is de film volledig de grond ingeboord. Hij zou saai, pretentieus en irrelevant zijn, er zou geen samenhang in zitten en geen karakter- en plotontwikkeling. De kans om een spannend document over een wervelende en problematische stad als Peking te maken, zou Ning Ying hopeloos hebben gemist. En de vrouwen in haar film zouden tweedimensionale karikaturen zijn van huilende hysterica's.

Niet begrepen dus. Als de vrouwen een dimensie hebben verloren, dan komt dat door hun vervreemding. Maar daar is iets anders voor in de plaats gekomen: hun overwicht over de man. Van de traditionele rolverdeling is niets meer over. Ook dat is het nieuwe, urbane China: de oude Chinese macho is ineengeschrompeld tot een onzekere figuur die misschien nog wel vrouwen kan veroveren, maar niet meer domineren. Daarmee is hij het enige kwijt dat hij hun te bieden had: macht.

Ning Ying benadrukt dat I Love Beijing over liefde gaat. Over liefdes die uitdoven. Dat geldt voor de liefde tot mensen, het geldt ook voor de liefde tot de stad. In het begin wil chauffeur Dezi van alle meisjes van de wereld houden, aan het eind is hij zo eenzaam dat hij van niets of niemand nog liefde kan voelen. En ook zijn stad is een vreemde voor hem geworden.

'Ik hield van Peking, maar ik weet niet of ik er nu nog van hou', zegt Ning Ying daags na de première, waar ze zich diep schaamde voor de slechte kwaliteit van de projectie. 'Ik wil mijn liefde tonen voor de stad waar ik ben geboren. Ik identificeerde me ermee, maar ik herken mijn eigen stad niet meer. Dit is mijn laatste film over Peking.'

Sinds het begin van de jaren negentig is de oude stad op de schop gegaan. Met het binnenkomen van het grote geld veranderde Peking in razend tempo in een verticale stad, waarin alleen nog maar gepraat wordt over 'qian', geld. In I Love Beijing is het niet anders. 'Na de Culturele Revolutie', zegt Ning Ying, 'is het opnieuw oorlog, maar nu op economisch gebied.' In die oorlog is het individu eenzaam geworden en heeft het geen identiteit meer.

De film is vorig jaar opgenomen, toen Peking één grote bouwput was wegens de viering van het vijftigjarig bestaan van de Volksrepubliek. Sommige plekken die de film heeft vastgelegd, zijn nu al weer weg. Met het oog op Pekings kandidatuur voor de Olympische Spelen van 2008 is dit jaar een nieuwe bouwwoede uitgebroken.

'We rennen vooruit maar we weten niet waarheen', zegt Ning Ying. 'De film markeert het einde van communistisch China. In deze vijftig jaar is de traditionele Chinese manier van leven diep veranderd. Over deze periode hebben we alleen maar intellectuele geschriften door auteurs die allesbehalve vrij konden schrijven.'

Beelden over de sociale gebeurtenissen in die vijftig jaar zijn er niet, behalve van de buitenlanders Ivens en Antonioni. Ning Ying: 'Voordat het te laat zou zijn, heb ik het leven in die tijd willen tonen van een vijfde deel van de wereldbevolking, zodat de herinnering daaraan zou worden vastgelegd.'

Tot haar grote voldoening heeft het Museum of Modern Art in New York de twee eerste delen van haar trilogie al opgenomen in zijn historische filmcollectie. Ook het derde deel hoort in het MoMA thuis, hoe saai, pretentieus, irrelevant enz. het volgens sommigen ook mag zijn.

Ning Ying - de naam betekent Kalme Oceaan - werd na een zware selectie samen met drie anderen uitgekozen om op staatskosten zich in Italië in de filmkunst te bekwamen. Als enige van de vier kwam ze naar China terug. Dat was in 1987 toen ze, net 28, assistent-regisseur van Bertolucci werd voor The last emperor.

Daarna leek haar kostje gekocht. Ze maakte een commerciële film, Somebody Just Loved Me, en leerde de haat en nijd van het Chinese filmwereldje kennen. Haar cameraman deed wat hij wilde. Iedereen liet haar merken dat ze zich als jong ding en als buitenstaander niets moest verbeelden, want dat ze maar een dom vrouwtje was.

'Dat ik in het buitenland had gestudeerd, kon ik beter voor me houden, want het pleitte niet voor me. Iedereen zei me dat ik een luxeleventje had geleid, zonder de ontberingen die zij in China hadden gekend. Alsof het me is komen aanwaaien. Alsof ik niet heb moeten knokken. Alsof ik geen leed heb gekend.' Ze praat over de politiek gemotiveerde zelfmoorden in haar familie, over haar grootvader die nooit sprak, en ze kan haar tranen niet meer bedwingen.

Somebody Just Loved Me werd een kassucces, vooral dankzij zijn voor China zeer gewaagde titel. Voortaan mocht Ning Ying elk jaar een nieuwe aflevering maken. Maar ze wilde niet. Ze wilde iets anders: de vervreemding van het communistische systeem laten zien.

'De bureaucratie heeft de idealistische bedoelingen van het communisme vernietigd. Het individu heeft zich het controlesysteem zo eigen gemaakt, dat het zonder controle niet meer kan leven. Dat is het thema van For Fun. En de politie heeft met haar trouw aan het systeem het oorspronkelijke doel van het communisme uit het oog verloren. Daarover gaat On the Beat.'

Deze thema's leverden natuurlijk problemen op met de censuur. De nieuwe film wekte nog grotere bezwaren, ook van de kant van de medewerkers. 'Net als in For Fun is de cameraman voor het einde van de opnamen opgestapt, en de belichtingsman ook. De laatste shots van I Love Beijing heb ik zelf moeten doen.'

De filmcensoren moesten niets hebben van de titel. 'Ze vroegen me waarom ik niet simpelweg een liefdesverhaal liet zien in plaats van de werkelijkheid. Ideologisch kunnen we het er niet mee eens zijn dat u op die manier de werkelijkheid toont, zeiden ze.'

In elk blok in de film heeft Ning Ying moeten snijden, maar de ziel is erin gebleven. 'Ze vonden het bij de censuur maar vreemd. Andere films, zeiden ze, worden door snijden veel beter, maar deze blijft hetzelfde. Toch heb ik gewonnen. Ik ben zo koppig dat zij eerder moe werden dan ik.'

Na dit gevecht voelt Ning Ying zich 'als een overlevende van de Titanic'. 'Maar ik weiger ondergronds te gaan. Ik wil dat mijn films in China zelf worden vertoond. En dat de mensen geschokt raken als ze hun eigen werkelijkheid zien.'

I Love Beijing van Ning Ying is waarschijnlijk voor het eerst in Nederland te zien op het Rotterdamse filmfestival eind januari.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden