Een blijft een lolly

Vandaag stemt het Europees Parlement over wetgeving tegen misleidende voedingsclaims, zoals ‘slank binnen een week’. Met dit wetsvoorstel trekken de voedingsindustrie en consumentenorganisaties allebei aan het kortste eind....

Wat hebben kindercola, Liga Milkbreak, Roosvicee, Spa Fruit, Chocomel light en Biogarde gemeen? Het zijn, in tegenstelling tot het imago dat ze uitstralen, ongezonde producten. Er zitten veel suikers of vetten in, of beide.

De Consumentenbond heeft een lijst met voedingsproducten voorgehouden aan politici met de portefeuille gezondheidszorg, onder wie Agnes Kant (SP), Lousewies van der Laan (D66) en Khadija Arib (PvdA). ‘Zij dachten allemaal dat ze wel wisten wat gezond is en wat niet’, zegt toxicoloog en biochemicus Melanie Peters. ‘Ze hadden bijna alles fout. En dat zijn dan de specialisten.’

Peters (1965) neemt afscheid van de Consumentenbond, waarvoor ze jarenlang de campagnes voor onder meer goede voeding leidde. Ze keert terug naar de universiteit, als docent en als directeur van Studium Generale in Utrecht.

Peters gruwt van de slechte voorlichting op etiketten, misleidende voedingsreclames en de onkunde over voedsel bij consumenten en de overheid. Ze wijst op Jamie Oliver, de televisiekok die kinderen prei en rabarber liet zien – niemand wist wat het was. Een kiwi, gokten ze, bij het zien van, zeg, een asperge.

Hoe komt dat?

‘In heel Europa zijn de consumptiepatronen sterk aan verandering onderheving. De komst van de magnetron in bijna elk huishouden heeft het koken en de drie maaltijden per dag verdrongen en er is een snackcultuur ontstaan: iets naar binnen stoppen zodra je trek hebt. Mensen hebben daardoor het idee dat je niet meer drie uur zonder eten of drinken kunt. Iedereen denkt dat ie altijd iets bij zich moet hebben. Moeders die met hun kind gaan wandelen, studenten in een tentamenhal. Wij kregen vroeger schoolmelk, kinderen van nu krijgen Fristi en tussendoorkoek mee naar school. Veel producten worden aangeprezen als gezond, maar zijn in feite echte dikmakers.

‘Neem nu sinaasappelsap. Veel mensen weten niet dat je bijna een halfuur moet sporten om één glas er weer af te krijgen. En cruesli: dat lijkt gezond, maar klontert aaneen door de vetten die erin zitten. De meeste zuiveldrankjes zitten vol toegevoegde suikers. Lightproducten zijn vaak te zoet of te vet. In kant-en-klaarmaaltijden zitten dikwijls meer suikers, zout en vetten dan in een zelfgekookt diner.’

Is dat erg?

‘Dat is veel erger dan iedereen denkt. Tegenover de miljard mensen die honger lijden, staan al 1,1 miljard mensen die te dik zijn, vooral kwetsbare mensen uit lagere sociale klassen. Ook hier in Europa groeit nu een hele generatie jongeren op met frisdrank, magnetronmaaltijden en Kabouter Plop-koeken. De jeugd eet te veel snoep, vaak zonder dat dit nog als snoep wordt gezien, door beloftes als ‘‘extra calcium toegevoegd’’, of ‘‘rijk aan vitamine C’’. Onze hele generatie geeft kinderen een flesje appelsap mee met de gedachte: een appel is gezond, dus appelsap ook. Maar ons lichaam is niet gebouwd voor vloeibare suikers – dat zijn allemaal extra calorieën.

‘Als je suiker eet, wil je meer suiker. Het is verslavend, je lichaam vraagt erom. Er is onderzoek gedaan met kinderen die ’s morgens chocolademelk drinken in plaats van melk. Die zijn een uurtje later op school veel lastiger dan kinderen die gewoon melk drinken. Want suiker veroorzaakt schommelingen in je bloedsuikerspiegel, daar worden kinderen onrustig van. De jeugd wordt dik gemáákt.’

Het Europees Parlement stemt vandaag over de beperking van gezondheidsclaims op voeding. Er ligt al een EU-akkoord over.

‘Ja, maar het wetsvoorstel lost helemaal niks op. Kreten als ‘‘goed voor je botten’’ moeten voortaan ter goedkeuring aan een commissie worden voorgelegd, maar snoepfabrikanten mogen nog steeds op hun lolly’s of chocola zetten: ‘‘extra vitamines toegevoegd’’, of ‘‘verrijkt met calcium’’. Dan denkt een consument: dat is gezond. Maar het blijft een lolly of chocola en is dus per definitie ongezond.’

Maar het is niet misleidend in de zin dat het niet waar is.

‘De dropfabrikant Katja heeft Kokindjes-drop verkocht met de tekst ‘‘0 procent vet’’ op de verpakking. In drop zit nóóit vet. Het is waar, maar toch misleidend.’

Gezondheid is een marketing tool geworden, stelt Peters. Gezondheid verkoopt. Om die reden proberen snoep- en snackfabrikanten de grens tussen gezonde voeding en die van snoep en snacks zo vaag mogelijk te houden en ‘dat is dus ook nu weer gelukt’. ‘De europarlementariërs laten zich heel sterk beïnvloeden door de levensmiddelenindustrie, die honderden lobbyisten in Brussel heeft rondlopen. De verhouding tussen het aantal lobbyïsten van de consementenbonden en die van de industrie is een op honderd.’

Maar waarom krijgen die honderd gelijk?

‘Europa zit in een identiteitscrisis. De industrie krijgt veel ruimte als gevolg van de angst voor opkomende landen als China en nog meer banenverlies in Europa. De Lissabon-agenda schrijft voor dat Europa een leidende economie moet worden, de industrie krijgt de vrije teugels. Er is ook een nieuwe wetgeving in de maak, televisie zonder grenzen, die er onder meer op neerkomt dat Europa de reclameregels voor tv versoepelt, waardoor sluikreclame makkelijker wordt en de grens tussen informatie en reclame vervaagt.’

De industrie zegt: gezond eten is de verantwoordelijkheid van de consument – die kan keuzen maken.

‘Dat is een groot misverstand. Zeker van jonge mensen kun je niet verwachten dat ze intensief met hun gezondheid bezig zijn. Die zijn bezig met verleidingen, met gemak, er mooi uitzien, het vinden van een partner en het nemen van risico’s – dat hoort bij jong zijn.

‘Juist jonge mensen, die er gevoelig voor zijn, worden overvoerd met reclame voor ongezonde producten. En alles heeft een leuk merkje, of je nou cornflakes, pleisters of pasta koopt, alles is gerelateerd aan Disney-figuren, Bob de Bouwer, voetbalhelden of Bert en Ernie. Kinderen bepalen steeds vaker de aankoopbeslissing. Fabrikanten weten dat en maken daar gebruik van. En ze krijgen van de overheid alle ruimte voor zelfregulering.’

Fabrikanten moeten geld verdienen.

‘Ja, maar verantwoord eten is niet alleen de verantwoordelijkheid van de consument. Ik was laatst op een congres over vergrijzing en gezond oud worden. Minister Hoogervorst van Volksgezondheid stelde er dat je je lichaam moet onderhouden als een auto – je moet zorgen dat het geregeld gecheckt wordt, zodat je langer meekunt en niet op je 65ste met pensioen hoeft. Dan denk ik: gaat hij nu ook de middelen verschaffen dat we dat allemaal gaan doen? Gaat hij reclames aan banden leggen die aanzetten tot verkeerd consumptiegedrag? Gaat hij fastfoodketens verplichten de ingrediënten van hun voeding te vermelden? Gaat hij de aanleg van speeltuinen en sportparken stimuleren zodat we meer bewegen? Nee, hij geeft de voedingsindustrie de ruimte voor zelfregulering.

‘De zaal zat vol politici, leden van de Sociaal-Economische Raad (SER) en managers uit de gezondheidszorg. En allemaal knikten ze: ja, wij zijn gezond oud geworden en dat moet iedereen maar doen, dat is je eigen verantwoordelijkheid. Maar het probleem is: de besluitvormers van nu zijn groot geworden in een heel andere tijd. Zij groeiden op in een tijd van schaarste, niet met overvloed.’

De Consumentenbond zegt alleen hoe het niet moet.

‘Dat is niet waar. We geven concreet aan hoe reclame aan banden gelegd moet worden en welke gezondheidsclaims wel en niet acceptabel zijn.

‘Wij pleiten ervoor gezonde keuzen te vergemakkelijken met bijvoorbeeld een kleurcode op de producten: groen voor producten die bij voorkeur worden gegeten, geel voor voedsel dat met mate kan worden gegeten en rood voor producten die bij hoge uitzondering moeten worden genomen. Want veel informatie op het etiket zegt consumenten niet veel. De meeste mensen weten niet wat E106 betekent, om maar iets te noemen.’

Hoe ziet uw toekomstscenario eruit?

‘Als het zo doorgaat, worden heel veel mensen te dik en niet gezond oud. Vetzucht kan ziektes als diabetes, hart- en vaataandoeningen, kanker en artrose veroorzaken. Dat heeft grote gevolgen voor de kosten van de gezondheidszorg. In de VS zijn die al opgelopen tot honderd miljard dollar, ruim 10 procent van de totale zorgbegroting. Die kosten zullen, hoe dan ook, neerkomen op de overheid.

‘Het is echt schandalig hoe de Nederlandse overheid zich opstelt. Het kan gewoon niet. Ruim 40 procent van de Nederlanders is te dik, en 10 procent daarvan is ziekelijk dik. Je ziet met open ogen aankomen dat we over tien jaar dezelfde problemen hebben met obesitas als nu in de VS.

‘Mijn dochtertje is nu 4. Als ze 14 is, kan ze zo’n dikke tiener zijn geworden. Ik ben nog iemand die probeert uit te zoeken wat er allemaal aan verborgen suikers en vetten in haar voeding zit. Maar ze wordt niet alleen door mij beïnvloed. Niemand vindt het meer raar kinderen op een feestje met chips, frisdrank en fastfood vol te stoppen en ze daarna nog een zakje snoep mee naar huis te geven. Het is niet leuk om daar als moeder voortdurend tegen in te gaan.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden