Een blije jongen met de wind in de rug

Hij geeft vluchtigheid diepgang en de diepgang vaart – zolang het maar voor de camera is, en niet erachter.Door..

Ze noemen Matthijs van Nieuwkerk een zondagskind, een woord dat overigens tegenstrijdige gevoelens oproept. Uit de mond van Aad van den Heuvel, de vroegere tv-journalist, klinkt het vertederend. Ach, die Matthijs. Altijd de vrolijke scholier gebleven. ‘En die blije jongensachtigheid is hij nooit kwijt geraakt.’

Maar het woord stemt niet iedereen mild. Sytze van der Zee, de vroegere hoofdredacteur van Het Parool, denkt bij een zondagskind aan iets heel anders. ‘Als het meezit, gaat het bij Matthijs van een leien dakje. Maar met een beetje tegenwind blijkt hij geen vechter.’

Tegenwoordig kan de typering zelfs tot boosheid leiden. Ewart van der Horst is eindredacteur van De wereld draait door, het programma waarmee Van Nieuwkerk furore maakt. Zondagskind? Van der Horst zet zich schrap: ‘Alsof het succes hem is komen aanwaaien. Mag ik je er op wijzen dat hij daarvoor keihard zijn best doet?’

Matthijs van Nieuwkerk is de afgelopen tien jaar als een orkaan door de Nederlandse media geraasd en het schijnbare gemak waarmee hij dat deed, oogst veler bewondering. Maar er is kennelijk ook schade aangericht. Hijzelf heeft evenzeer een paar deuken opgelopen. Maar in 2006, waarvan hij de laatste week al bijna traditioneel zal afsluiten met de Top 2000 à go-go, glanst Van Nieuwkerk weer helemaal in al zijn blije jongensachtigheid.

Vijf dagen per week is Matthijs van Nieuwkerk dit jaar op televisie geweest en even zo vaak dus te vinden in de Amsterdamse Studio Plantage, die zo langzamerhand een tweede huis moet zijn. Op maandag murmelzingt hij zich een weg door een lied van Frank Sinatra dat het huisorkest van het sportprogramma Holland Sport improviseert. De live-uitzending staat op punt van beginnen, maar van nervositeit lijkt geen sprake.

Een dag later galmt het empathische Frekie uit zijn werkkamer, prelude op een onderwerp in De wereld draait door. De middag staat op het punt avond te worden. ‘Mijn lanterfant-uurtje’ noemt hij dat. Hij weet wat hem in de komende uitzending te wachten staat; de generale repetitie kan beginnen. Bijna een maand geleden is de kijkdichtheid van De wereld draait door boven het miljoen uitgekomen. Voor een programma dat moet concurreren met twee journaals is dat verbazingwekkend.

Alle talenten van Matthijs van Nieuwkerk ballen zich samen in dat ene uurtje op Nederland 3. De ideeënrijke journalist die kranten liet sprankelen, buit die expertise nu op televisie uit. De wereld draait door is volgens Felix Rottenberg als een tijdschrift waarin het elke dag prettig bladeren is. Door zijn scherpe vraagstelling geeft Van Nieuwkerk de vluchtigheid voldoende diepgang en de diepgang voldoende vaart. Door zijn charme en welbespraaktheid lopen alle culturen moeiteloos in elkaar over.

Zijn sterkste staaltje was misschien wel te zien in een aflevering waarin Balkenende te gast was. Een paar dagen later zou de premier (in de hoedanigheid van lijsttrekker) plaats nemen in het panel van RTL Boulevard en Van Nieuwkerk besloot alvast wat roddels met hem te repeteren. Het was verbluffend. De krampachtigheid, die Balkenende altijd parten speelt voor de tv-camera, was opeens verdwenen.

‘Briljante televisie’, noemt eindredacteur Ger van Westing die uitzending. Hij begeleidde Matthijs van Nieuwkerk vijf jaar geleden bij zijn tv-debuut en heeft hem enorm zien vooruit gaan.’Zijn concentratievermogen heb ik altijd fascinerend gevonden. Hij bereidde zich voor als een sporter voor een grote wedstrijd.’

Matthijs van Nieuwkerk is 46 jaar geleden geboren boven de slagerij van zijn grootvader in de Lange Niezel, midden in de rosse buurt van Amsterdam. Hij groeide op in Hilversum, maar de blik bleef altijd op de hoofdstad gericht of, zoals hij het zelf formuleert: ‘De neus van de auto stond altijd in de richting van Amsterdam geparkeerd.’

Vader was in zijn jonge jaren een beste amateurvoetballer, moeder is een hartstochtelijke lezeres en die kwaliteiten zijn stevig in de genen van hun oudste zoon verankerd. Zijn jeugd speelde zich af tussen voetbalveld en boekenkast.

Gevoetbald werd er volgens broer Michiel van Nieuwkerk tot in de slaapkamer. In de huiskamer lagen tijdschriften als Avenue en Vrij Nederland voor het grijpen. Moeder was bovendien een vaste klant van de bibliotheek en nam ook altijd boeken mee voor haar twee zoons en dochter.

Met zijn vriend Mark van den Heuvel voetbalde Matthijs van Nieuwkerk in Victoria, de plaatselijke club, en hun beider talent reikte tot de selecties van het district Utrecht. Aad van den Heuvel, Marks vader, presenteerde midden jaren zeventig avondvullend De J.C.J. van Speyk Show en de twee vrienden waren vaak aanwezig bij de opnamen. Volgens de oude Van den Heuvel was dat vooral vanwege live-optredens van bands als Roxy Music. Maar de beste vriend van zijn zoon leek ook wel gegrepen door deze combinatie van journalistiek en amusement.

Wie opgroeit in Hilversum raakt al snel vertrouwd met de audiovisuele media. Zo was het gezin Van Nieuwkerk op zaterdagochtend trouw luisteraar van het radioprogramma Z.O. De koffie werd geserveerd door Matthijs en het geluid van kopjes was de voorbode van naderende roem. Als Michiel van Nieuwkerk, de jongste van de drie kinderen, zijn opvoeding moet typeren, kan dat in één woord: optimistisch. ‘We werden altijd gestimuleerd dingen te doen die we leuk vonden.’

Hijzelf vond dat in de fotografie, voor Matthijs van Nieuwkerk is dat een tamelijk compromisloze zoektocht geworden. ‘Leuk is voor hem een voorwaarde om dingen te doen en als het niet leuk is, breekt hij er ook radicaal mee’, zegt Leo Blokhuis die met Van Nieuwkerk Top 2000 à go-go maakt. ‘Ik vind dat ook wel een teken van kracht. Niet eindeloos doorgaan met iets waarvan je allebei niet beter wordt.’

De zoektocht begon bij Het Parool, het lijfblad van zijn moeder en tevens de eerste werkgever van sportjournalist Mark van den Heuvel. Voor grote interviews, onder andere met schaker Karpov en voetballer Rep, mocht deze van de sportredactie een beroep doen op vriend Matthijs van Nieuwkerk, toentertijd student Nederlands in Amsterdam.

De artikelen maakten zo veel indruk dat Van Nieuwkerk zich in 1984 een plek verwierf op de kunstredactie van Het Parool, een baan waarvoor hij zijn studie graag opgaf. Hoofdredacteur Sytze van der Zee promoveerde hem snel tot chef. Dat riep nogal wat weerstand op. ‘Collega’s vonden hem te jong en te wild.’ Achteraf meent Van der Zee nog altijd een terechte keuze te hebben gemaakt, al leidde het ook tot ‘een hoop gelazer’ rond Theo van Gogh, die door de nieuwe chef als columnist was binnengehaald.

Maar Sytze Van der Zee had tegelijk wel zijn ongewenste opvolger in het zadel geholpen. Eind jaren negentig verloor hij een conflict met de uitgever en Van Nieuwkerk – inmiddels adjunct-hoofdredacteur – kreeg het heft in handen, twaalf jaar nadat hij als jongste bediende op de redactie begon. Daaruit kun je volgens Van der Zee in elk geval afleiden dat de blije jongensachtigheid niet het hele verhaal is van Matthijs van Nieuwkerk. ‘Hij kan rücksichtslos zijn’, zegt ook Felix Rottenberg.

Rottenberg behoorde tot een collegiaal vriendenclubje met wie Van Nieuwkerk destijds elke week overleg voerde. Meestal gebeurde dat in een Amsterdams café, maar om de geest te laten waaien werd er ook wel eens uitgeweken naar andere hoofdsteden in Europa. Dat heeft de wenkbrauwen op de redactie wel eens doen fronsen en Van der Zee spreekt er nog altijd met groot misnoegen over.

Maar dat clubgevoel is kennelijk ook een voorwaarde in Van Nieuwkerks zoektocht naar de ideale werkomgeving. Hij weet zich graag omringd door gelijkgestemden. Het is een verklaring voor zijn langdurige verbondenheid aan het literair-journalistieke tijdschrift over voetbal Hard Gras, een succesvolle hobby en de bezegeling van zijn vriendschap met Henk Spaan.

Na zijn ambachtelijke succes in de vorige eeuw begon het nieuwe millennium met ongelukken. Nadat hij bij Het Parool was aangelopen tegen de grenzen van wat mogelijk was, gebeurde hetzelfde in 2001 bij AT5. Maar nu trok hij die conclusie al na een jaar. Volgens Anne Dirks, destijds eindredacteur, sloeg dat diepe wonden bij de Amsterdamse omroep. Van Nieuwkerk had bij zijn aantreden juist de collectieve verantwoordelijkheid benadrukt, maar koos uiteindelijk voor zichzelf. ‘Volgens mij heeft hij toen besloten alleen nog maar dingen te doen die hij zelf leuk vond.’

Maar zijn eerstvolgende betrekking bleek helemaal niet te voldoen aan dat criterium. Als netmanager van Nederland 3 hield Van Nieuwkerk het slechts een paar maanden vol. Hij wilde de serieuze zender wat meer sjeuïgheid geven, maar toen de steun daarvoor ontbrak, gaf Matthijs van Nieuwkerk zich gewonnen.

Met de presentatie van De Gids, een mediaprogramma voor de late avond, kon hij die opvattingen over sjeuïgheid wel zelf gestalte geven en eigenlijk is De wereld draait door de sublimering daarvan. Jan Blokker heeft hem ten tijde van het netmanagement een ‘geboren opleuker’ genoemd. Het was niet bedoeld als compliment, maar in retrospectief mag Van Nieuwkerk het wel zo opvatten. In elk geval gaat hem dat voor de camera beter af dan achter de camera.

Overigens loopt er geen rechte lijn van het ene naar het andere programma. In 2002 zag de hoofdredactie van NOVA het duo Rottenberg-Van Nieuwkerk nog als de redding van de matig gewaardeerde actualiteitenrubriek. Het plan viel volkomen verkeerd op de redactie omdat de formule op de schop moest en de drie vaste presentatoren konden ophoepelen.

Onder leiding van Ger van Westing draaiden Rottenberg en Van Nieuwkerk met succes warm in het verkiezingsprogramma Nederland kiest en in een intern memo (‘Verheug je erop, want het is leuk om nieuwe dingen in een vertrouwde omgeving te testen’) maakte hij de geesten rijp voor de gewenste veranderingen. Maar het was vergeefse moeite. ‘De tweespalt was te groot en de invloed van de drie oud-presentatoren liet zich nog te veel gelden.’

Van Nieuwkerk beschouwt het NOVA-debacle zelf als een zwarte bladzij, maar Rottenberg vraagt zich af of hij er het uithoudingsvermogen voor had gehad. ‘Ik fietste in die tijd wel eens bij hem langs en dan deed ik een boekje over de WAO in de bus, ter voorbereiding van een onderwerp. Wat-ie daarmee moest? Matthijs had geen zin zich daarin te verdiepen. Het moest leuk en gezellig blijven.’

Daarom zit de succesformule van De wereld draait door hem ook als gegoten, aldus Rottenberg. Matthijs van Nieuwkerk is een generalist die van veel dingen voldoende weet om erover mee te praten en anders wel intelligent genoeg is om er de juiste vragen naar te stellen.

Anderen beweren dat dit het begin is van veel meer. Een grote zaterdagavondshow? ‘Hij heeft er beslist het talent voor’, zegt Ewart van der Horst. Zomergasten? ‘Over een paar jaar kan hij dat zeker aan’, zegt Aad van den Heuvel. Maar Felix Rottenberg meent: ‘Kom op zeg, we gaan Matthijs toch niet heilig verklaren?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden