Een bioscoopjournaal over de bom

De cd-rom is het medium van de toekomst, is een wijdverbreid idee. Je kunt er bijvoorbeeld naslagwerken, zoals een encyclopedie, mee opslaan en makkelijk toegankelijk maken....

Voor dat laatste lijken de beschikbare software en de technologie nog niet ver genoeg gevorderd, althans afgaande op de cd-rom Critical Mass, over het Manhattan-project. Dat was het snel uit de grond gestampte programma, begin jaren veertig, voor de ontwikkeling van de eerste Amerikaanse atoombommen.

Dit pas uitgebrachte schijfje is gemaakt door het Amerikaanse bedrijfje Corbis, een dochter van Microsoft. Corbis heeft de afgelopen jaren, met een vooruitziende blik, een bibliotheek van digitale historische beelden aangekocht. Het bedrijf heeft onder meer de rechten op elektronische gegevens uit de Library of Congress en van de National Gallery in Londen.

De cd-rom over de atoombom zit fraai in elkaar en bevat veel informatie in compacte en toegankelijke vorm. Er wordt bovendien gebruik gemaakt van een mix van technieken, zoals foto's, filmpjes en gesproken teksten. Maar de cd-rom haalt het wat informatie-overdracht niet bij een goed boek over hetzelfde onderwerp, bijvoorbeeld het tien jaar geleden verschenen boek The making of the atomic bomb van Richard Rhodes (Simon & Schuster; ISBN 0 671 65719 4).

Die bestseller is een gedegen en toegankelijk geschreven werk over een belangrijke episode in de Amerikaanse geschiedenis. In dat boek zit spanning, staan anekdotes en vooral: het loopt over van de vele, gedetailleerde informatie.

Het zilveren schijfje gebruikt de meeste bitcapaciteit daarentegen voor fraai vormgegeven beelden, filmpjes en geluidsfragmenten. Dat is terecht, maar heeft wel tot gevolg dat nuances ontbreken. Bovendien: een boek kan even terzijde worden gelegd, en daarna gemakkelijk weer worden opgepakt, in bed of in de luie stoel in de tuin.

Cd-rom-spelers zitten noodzakelijkerwijs gekoppeld aan computers die eerst moeten worden aangezet, en die bovendien niet overal zijn heen te slepen, al naar gelang de wensen. Staren naar een beeldscherm en al klikkend langs de informatiebeelden toeren, heeft iets dwangmatigs. Het zal op den duur wel wennen, zeker als de technologie voortschrijdt en ontwerpers meer greep krijgen op het medium. Maar nu nog even niet.

Eind 1939 doken berichten op dat nazi-Duitsland bezig was met de ontwikkeling van een atoomwapen. Dit was voor enkele onderzoekers, onder wie Albert Einstein en de eveneens uit Duitsland uitgeweken Poolse atoomfysicus Leo Szilard, aanleiding de Amerikaanse president Roosevelt in een brief te waarschuwen voor dat gevaar. De onderzoekers, voornamelijk uit Duitsland gevluchte joodse kernfysici, drongen in die brief aan op Amerikaans onderzoek dat op korte termijn zou moeten leiden tot de ontwikkeling van een eigen nucleair wapen.

Roosevelt aarzelde in eerste instantie. Dat werd anders toen nazi-Duitsland begin jaren veertig grote delen van Europa en noord-Afrika onder de voet liep en Japan eind 1941 de Amerikaanse marinehaven Pearl Harbour bombardeerde. De tijd was rijp voor een tegenzet.

De VS bleven niet langer toekijken bij de wereldbrand die geleidelijk dreigde te ontstaan. Het Manhattan-project was een uitvloeisel daarvan. Binnen drie jaar zou die atoombom er kunnen zijn, beloofde de aangezochte onderzoeksleider Robert Oppenheimer, een briljant hoogleraar uit Californië.

In het diepste geheim werd bij Los Alamos, in de heuvels in het noorden van de staat New Mexico, een ontwikkelingslaboratorium ingericht. Daar werkten na verloop van tijd zesduizend man. Kosten noch moeite werden gespaard; de begroting bedroeg vijfhonderd miljoen dollar per jaar, een voor die tijd astronomisch bedrag.

In eerste instantie was het werk theoretisch van aard. Hoeveel plutonium is nodig om een atoomexplosie te bewerkstelligen, hoe wordt zo'n nucleaire kettingreactie in gang gezet, welk type ontsteker is vereist, enzovoort.

Deze theoretisch-fysische fundamenten werden gelegd door de knapste koppen die Oppenheimer uit de hele wereld bijeen had gehaald, onder wie de geniale, jeugdige natuurkundige Richard Feynman, de theoreticus Hans Bethe en Leo Szilard.

Deze laatste ontketende eind 1942, samen met de al even beroemde Enrico Fermi, de eerste gecontroleerde kernreactie, in 1942 op Columbia University, twee maanden voor het feitelijke begin van het atoombomproject.

In de prelude op de cd-rom, worden de historische achtergronden van het project geschetst, in grote lijnen en in niet meer dan anderhalve minuut. Het genoemde boek over de bom neemt daar meer dan driehonderd pagina's voor. Daarin komen niet alleen de politiek-historische achtergronden aan de orde. Ook de snelle ontwikkelingen in de wetenschap, met als basis de fysica, worden uitgebreid belicht.

Een indrukwekkende studeerkamer vormt het basismenu van de cd-rom, van waaruit iedereen en alles kan worden aangeklikt. Daar kunnen de biografieën worden opgeroepen van de hoofdrolspelers, zoals Niels Bohr, Robert Oppenheimer, Enrico Fermi en Ernest Lawrence.

Elke biografie is een soort mini-documentaire van enkele minuten in de vorm van een diashow of van filmpjes met historische opnamen en nieuw gemaakte, toelichtende interviewtjes met betrokkenen die nog in leven zijn.

De ontwikkelde bom, Fat Man, moest worden beproefd. Dat gebeurde op een woestijnachtig terrein vierhonderd kilometer ten zuiden van Los Alamos. In een dertig meter hoge, boortorenachtige constructie van staal werd die nucleaire eersteling tot ontploffing gebracht, op 16 juli 1945.

Het Trinity-testterrein in de woestijn van New Mexico kan via fraaie digitale technieken met een camera - over 360 graden draaibaar - worden bespied, van de MacDonald-boerderij, van waaruit de operatie werd geleid, tot aan de boortoren. Leuk, maar veel wijzer word je er niet van.

Wel fascinerend zijn de filmbeelden van die eerste nucleaire ontploffing. Eerst is een helwitte lichtflits te zien, waarna een rode, bolvormige wolk de toren ontstijgt en langzaam naar boven trekt. Toen werd voor het eerst duidelijk welke enorme kracht wordt ontketend bij een nucleaire explosie. Die was van te voren berekend, maar zelfs projectleider Oppenheimer raakte desondanks diep onder de indruk van zo'n angstwekkende samenbundeling van energie.

Dan is de oorlog in Europa ten einde, alleen Japan moet nog tot de orde worden geroepen. Het is dan tweeëneenhalf jaar nadat het hoofd van een school in de bergen van Los Alamos een brief kreeg waarin stond dat zijn school werd geconfisqueerd voor een supergeheime militaire operatie. Het aardige van de cd-rom is dat dergelijke historische documenten uit archiefkasten op het beeldscherm zijn te toveren. Toegegeven: dan verslaat de cd-rom even het boek.

De schijf is fraai vormgegeven, maar noodzakelijkerwijs oppervlakkig. Voortdurend heb je het gevoel in het Polygoon-journaal te zijn beland, inclusief die juichende, optimistische commentaarstem die weinig twijfels uitstraalt, en die deze al helemaal niet bij de kijkers wil zaaien.

Hoe anders is dat dikke bommenboek. Daarin krijgt de nuance ruim baan, worden ook de twijfelaars aan dat omvangrijke technologische project aan het woord gelaten.

Is hier de nog beperkte cd-rom-technologie debet aan, of is het die typisch Amerikaanse benadering van de ontwerpers?

Broer Scholtens

Critical Mass, America's race to build the atomic bomb

Engelstalig, geschikt voor Windows

Corbis, import Diamond Soft in Emmen; ¿ 136,95

ISBN 1 886802 02 5

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden