Een Bijlmerramp in de nieren

Sinds september vorig jaar is duidelijk dat in de Bijlmermeer veel mannen lijden aan auto-immuunziekten. Zware metalen of organische stoffen van de El Al-ramp, zijn misschien de oorzaak....

AFGELOPEN ZOMER zag prof. dr. Jan Weening, patholoog van het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam, met collega's van de afdeling Interne geneeskunde het eerste geval: nierafwijkingen bij een man die wezen op een auto-immuunziekte. Tien dagen later vonden ze een tweede mannelijke patiënt met soortgelijke nierafwijkingen.

Beide mannen legden een verband tussen hun ziekte en de ramp met het El Al-vrachtvliegtuig in de Bijlmermeer in oktober 1992.

Weening: 'Wij achtten dat toen niet onmogelijk, maar het zou ook toeval kunnen zijn.' Besloten werd om beide gevallen en hun associatie met de Bijlmerramp in het achterhoofd te houden. Aanleiding voor concrete actie vormden ze toen nog niet.

Toen in september vorig jaar de eerste resultaten bekend werden van de gezondheidsklachten in verband met de Bijlmerramp die in de zomer bij een speciaal ingesteld telefonisch meldpunt waren binnengekomen, ging er bij Weening een lampje branden. 'Sommige klachtencombinaties die gemeld werden, zoals huid- en gewrichtsklachten en allergisch astma, leken op het klachtenpatroon van de twee patiënten met auto-immuunafwijkingen in de nier.'

Zou het kunnen dat er bij Bijlmerbewoners en hulpverleners die na het ongeval met gezondheidsklachten bleven kampen, sprake is van een auto-immuunziekte? Weening lichtte de Raad van Bestuur van het AMC en de Inspectie voor de Gezondheidszorg in over zijn vermoeden.

'De Inspectie nam ons verhaal serieus. Maar toen we voorstelden om via een rondschrijven aan alle artsen in Nederland te vragen verdacht te zijn op auto-immuunziekten bij Bijlmer-slachtoffers, schrok de Inspectie toch terug. Dat zou téveel onrust veroorzaken, vond men toen nog.'

Het AMC nam daarop zijn verantwoordelijkheid en lichtte de eigen specialisten en de huisartsen in de Bijlmer per brief in over de auto-immuunziektenhypothese. Die brief kwam via Het Parool in de publiciteit, waarna zich twee nieuwe betrokkenen bij de Bijlmerramp meldden, mannen bij wie in 1995 de diagnose 'SLE' was gesteld. SLE, of systemische lupus erythematodes, is een auto-immuunziekte die zich, anders dan de verwante ziekte discoïde lupus erythematodes, niet beperkt tot (hoofdzakelijk) de huid, maar ook interne organen zoals de nier aantast.

Weening: 'Toen hadden we er dus vier: drie mannen met SLE en één met het zogeheten Churg-Strauss syndroom, een auto-immuunziekte die zich onder andere manifesteert met ontstekingen in de kleine bloedvaatjes van de nier, vasculitis. Omdat SLE een ziekte is die, om overigens onbekende reden, voornamelijk bij jonge vrouwen voorkomt, vonden we dat toch wel vreemd, om niet te zeggen alarmerend.'

Twee weken voordat Weening op5 maart als getuige zou worden gehoord door de parlementaire enquêtecommissie Vliegramp Bijlmermeer liep hij met dr. Joris IJzermans, die het inventariserende onderzoek coördineert van het AMC naar gezondheidsklachten onder betrokkenen bij de Bijlmerramp, de beschikbare patiëntendossiers door op symptomen van auto-immuunziekten.

Dat leverde acht nieuwe gevallen op: twee maal SLE, twee maal vasculitis en vier maal auto-immuunafwijkingen die als een voorstadium van SLE geduid kunnen worden. Sinds zijn optreden voor de enquêtecommissie heeft Weening nog drie meldingen van auto-immuunziekten bij Bijlmerramp-betrokkenen ontvangen van nierspecialisten of huisartsen uit den lande: een geval van nefritis (nierontsteking), nog een vasculitis en een afwijking in de bloedstolling als gevolg van een auto-immuunproces. Afgelopen dinsdag kwamen nog eens twee meldingen binnen.

Auto-immuunziekten komen normaal óók voor; artsen in het AMC komen onder normale omstandigheden zo'n tien tot vijftien keer per jaar SLE en vasculitis op het spoor. Wat Weening en zijn collega dr. Jan Aten het meest opvallend vinden aan het nu geïdentificeerde cluster van auto-immuunziekten, is dat het merendeels mannen betreft. Aten: 'SLE is hoofdzakelijk een ziekte van jonge vrouwen, bijna 90 procent van de SLE-patiënten is vrouw. Hier hebben we te maken met in ieder geval vijf zekere diagnoses van SLE bij mannen, wat op zijn minst verdacht is.'

Door middel van een rondschrijven van de Inspectie aan alle Nederlandse artsen - zoals dat vorige week door minister Borst bij haar verhoor door de parlementaire enquêtecommissie is toegezegd - hopen Weening en Aten nog meer gevallen van wel of niet-gediagnostiseerde auto-immuunziekten bij Bijlmerramp-slachtoffers op te sporen. Epidemiologisch onderzoek en statistische analyse van deze gevallen zal vervolgens moeten uitwijzen of er iets bijzonders aan de hand is.

Wat dat dan zou kunnen zijn, weten Weening en Aten ook niet. Oorzaken van de meeste bekende en meest voorkomende auto-immuunziekten, zoals type I-diabetes, reumatoïde artritis of multiple sclerose, is onbekend. Hetzelfde geldt voor SLE en vasculitis, al is er een belangrijk verschil: beide ziekten kunnen experimenteel bij proefdieren worden opgewekt met niet eens zulke exotische stoffen, zoals de geneesmiddelen penicillamine of procainamide, of toxische stoffen als kwikchloride of geoxideerd goud.

Aten: 'Penicillamine, goud en kwik binden zwavelgroepen. Eiwitten, opgebouwd uit aminozuren, hebben allemaal een eigen ruimtelijke structuur. De manier waarop een aminozuurketen is gevouwen, wordt bepaald door de zogeheten disulfidebruggen, zwavelgroepen die her en der in zo'n keten zitten ingebouwd.

'Als zo'n disulfidebrug wordt verbroken onder invloed van een stof als kwikchloride, of als zo'n brug niet kan worden gevormd, gaat het eiwit zich ontvouwen. Daardoor worden onderdelen van het eiwit 'zichtbaar' voor het afweersysteem die normaal verborgen blijven. Het immuunsysteem 'herkent' die onderdelen als lichaamsvreemd en zet een afweerreactie in, hét kenmerk van een auto-immuunziekte.'

'Een ander mechanisme', zegt Weening, 'is dat genoemde stoffen de ''geprogrammeerde zelfdoding'' (apoptose) van lichaamscellen versterkt. Apoptose is een strikt gereguleerd proces, waarbij cellen op een nette manier doodgaan en netjes worden opgeruimd.

'Als het apoptose-proces door vreemde stoffen wordt ontregeld, is het denkbaar dat er eveneens voor het afweersysteem onbekende onderdelen van eiwitten in zicht komen. Van proefdieren is bekend dat een verstoorde apoptose tot SLE leidt, en ook bij patiënten met SLE is dat waargenomen.'

Daarnaast, zeggen Aten en Weening, is bekend dat een stof als kwikchloride cellen uit het afweerssysteem, die zich normaal gesproken koest houden, kan activeren, zodat er direct een auto-immuunreactie op gang komt. Uit proefdierexperimenten blijkt dat hun gevoeligheid voor kwikchloride genetisch is bepaald. De meeste dieren reageren op het inademen, inspuiten of op de huid aanbrengen van kwikchloride met een verminderde afweerreactie, maar sommige dieren ontwikkelen SLE.

Is blootstelling aan kwikchloride dan de sleutel tot de oplossing van het raadsel van de gezondheidsklachten van - althans een deel van - de Bijlmerramp-slachtoffers? Weening: 'Geen idéé. In de eerste krantenberichten van kort na de ramp is kwikchloride wel genoemd, maar later heb ik daar niets meer van gehoord. Het hoeft ook niet per se kwikchloride, of het reactieve kwik-ion, te zijn. Ook andere reactieve ionen kunnen zo'n rol spelen.'

Ook organische verbindingen die vrijgekomen kunnen zijn bij de verbranding van kerosine, zouden auto-immuunreacties in gang kunnen zetten, zegt Weening. 'Denk aan het Spaanse olijfolie-schandaal van begin jaren tachtig, waarbij direct zo'n tweehonderd doden vielen en bij de overige slachtoffers nog jaren later auto-immuunziekten de kop opstaken.' De oorzaak bleek uiteindelijk illegale menging van olijfolie met goedkope raapolie waaraan, juist om fraude te voorkomen, aniline was toegevoegd.

Het epidemiologische onderzoek dat nodig is om een relatie tussen bij de Bijlmerramp vrijgekomen stoffen en auto-immuunziekten aan te tonen en 'hard' te maken, zal moeilijk worden, verwacht Weening. 'Ik ben natuurlijk geen specialist op het terrein van de epidemiologie. Maar ik heb al wel begrepen dat het een moeizame operatie zal worden. Je moet het vóórkomen van auto-immuunziekten bepalen in de jaren voor en na de ramp, je moet een relatie leggen met de woonplaats, wat lastig is omdat bijvoorbeeld hulpverleners en slopers uit het hele land afkomstig zijn, en je hebt controlegroepen uit andere steden nodig. Dat wordt allemaal heel lastig.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden