Een bevlogen hervormer die altijd applaus wil

Pim Fortuyn, wetenschapper, ondernemer en columnist, zoekt de politieke arena. Spraakmakend als hij is, wordt hij door velen bemind, door velen verguisd....

'IK BESCHOUW mezelf als een man met een missie', zei Wilhelmus S.P. 'Pim' Fortuyn in 1993 tegen Hervormd Nederland. 'Ik heb een opdracht, van wie of wat weet ik niet, om Nederland te hervormen. Ik heb het idee dat ik pas zal sterven als ik mijn doel heb bereikt.' En: 'Ik ben voorbestemd in een positie te komen waarin ik Nederland mag helpen moderniseren.'

Pim Fortuyn zette maandag de eerste schreden om een en ander te verwezenlijken. Hij wil de politiek in en stelde zich kandidaat voor het lijsttrekkerschap van de partij Leefbaar Nederland.

Broos Schnetz, vice-voorzitter van LN, werd op zijn vakantieadres enigszins door het nieuws overvallen. 'Al wist ik wel dat er van de kant van Willem van Kooten, die goed met Fortuyn is bevriend, de afgelopen tijd enig pols- en masseerwerk is verricht.' Leefbaar Nederland snakt per slot van rekening al geruime tijd naar een aanvoerder die het gestelde doel, minstens tien Kamerzetels bij de verkiezingen van 2002, kan verwezenlijken.

Schnetz: 'Ik kan me voorstellen dat hij een goede lijsttrekker zal zijn. Al roept hij bij mij ook gemengde gevoelens op. Ik ben gecharmeerd van zijn directheid. Maar ik ben niet altijd even gelukkig met zijn standpunten. Vooral als het gaat over zaken als de asielproblematiek.'

Pim Fortuyn, in 1948 geboren in een conservatief rooms-katholiek milieu in Velsen, zal de partij zeker trachten te overtuigen van zijn inzichten. Sinds hij eind jaren zestig actief werd in de Amsterdamse studentenbeweging heeft hij niet anders gedaan. Net als in Groningen, waar hij zestien jaar werkte als docent aan faculteit sociologie, als eigenaar van zijn Rotterdams adviesbureau, als projectleider bij de invoering van de OV-Jaarkaart, en als veelgevraagde gastspreker, boekenschrijver en columnist.

Of hij ook bereid is te luisteren, is een ander verhaal. Fortuyn loopt niet over van begrip voor anderen. Of hij nou marxist is, zoals in zijn jonge jaren, sociaal-democraat, zijn politieke overtuiging in de jaren tachtig, of populist, Pim Fortuyn wil altijd gelijk hebben.

Ton Kee, bestuurder aan de faculteit geneeskunde van de Rijksuniversiteit Groningen, kent hem al sinds het begin van hun studie bestuurskunde aan de VU in Amsterdam in 1968. Hij herkent in Fortuyns opvattingen 'arrogantie en een enorme minachting voor anderen. Die vindt hij al snel minkukels.'

In 32 jaar is er wat dat betreft weinig veranderd. 'Dat gevoel een taak te hebben was er altijd. De volstrekte onafhankelijkheid ook. Hij liep als student altijd in een driedelig pak. Hij had als een van de weinigen toen al telefoon op zijn kamer, die er ook nog eens altijd zeer netjes uitzag. Dat was destijds vrij uitzonderlijk.'

Kee zal nooit op Fortuyn stemmen, maar dicht hem wel grote kwaliteiten toe. 'Hij is een goede projectmanager. De invoering van de OV-Jaarkaart voor studenten heeft hij perfect gedaan. Je moet hem het commando geven in een noodsituatie.'

'Hij is een solist', zegt LN-voorzitter Jan Nagel. 'Als hij bij ons komt, zal hij een omschakeling moeten maken. Dan moet hij een bindende factor zijn, een teamleider.' Kee betwijfelt of Fortuyn dat in zich heeft. Niet voor niets formuleerde Kee in 1974 de 'Wet van Pim': 'Waar Pim komt, komt ruzie'. 'Hij gaat altijd de confrontatie aan, en in zijn omgeving ontstaan altijd conflicten.' Fortuyns komst garandeert het einde van Leefbaar Nederland, denkt Kee.

Hij is een risico, zegt Philip van Praag, politicoloog aan de Universiteit van Amsterdam. 'Het is afwachten of hij niet binnen de kortste keren heibel in de tent schopt. Hij kan goed verwoorden wat mensen vinden, maar dat wordt teniet gedaan door zijn arrogantie. Ik denk dat de jovialere Henk Westbroek meer stemmen zou trekken.'

Harry Mens is makelaar en presentator van het RTL-programma Business Class, waaraan Professor Pim vaste medewerker is. Mens begrijpt Fortuyns ambitie, maar vreest ook het ergste. 'Ik steun hem van harte, maar houd mijn hart vast. Zo lang hij niet de meerderheid heeft, zullen ze in de Kamer een clown van hem maken. Er moeten wel een paar knoppen om voor hij zich als succesvol politicus kan profileren. En die heb ík nooit kunnen vinden.'

Een stemmentrekker is Fortuyn wel, denkt Mens. 'Vooral bij vrouwen tussen 35 en 70 is hij zeer populair, blijkt uit de reacties op ons programma. Op de een of andere manier roept hij bij die groep veel emoties op.'

Sinds begin 1994 heeft Fortuyn een bij de lezers populaire column in Elsevier, die, nu hij zich politiek in de politiek stort, per 1 september wordt stopgezet. Hoofdredacteur Arendo Joustra: 'Ik zag het wel aankomen. Een tijdje terug zei hij tegen me dat hij geen zin had om Paars III te gaan becommentariëren. Ik denk dat hij vindt dat hij lang genoeg in een beschouwende rol heeft gezeten.'

Joustra omschrijft Fortuyn als 'een oprecht man', zelfs in zijn onverhulde ambitie om ooit minister-president te worden. 'Hij gaat voor het hoogste. Dat tekent de man. Je gaat in de politiek om dingen te regelen. En waar kun je dat beter dan vanuit het Torentje? Hij loopt voorop, is veranderingsgezind en in die zin nog steeds progressief.

'Hij is anti-establishment. Het establishment, dat is de PvdA, de ambtenarij, de vakbeweging, de VVD. Fortuyn komt nog altijd op voor de zwakkeren, zijn hart ligt bij het algemeen belang. Publieke instellingen functioneren niet, daar ergert hij zich dood aan. Fortuyns grondgedachte is: de burger is na de Tweede Wereldoorlog geemancipeerd, mondig geworden. Waarom worden we dan nog steeds behandeld als een stelletje idioten?'

'Creatief', 'bevlogen', 'energiek' en 'radicaal' keren steeds terug in de karakteriseringen van Pim Fortuyn. Net als 'rancuneus' en 'verongelijkt'. Politicoloog Meindert Fennema, die ooit met Fortuyn samenwerkte: 'Hij is altijd enorm verongelijkt. Hij voelt zich altijd miskend. Fortuyn wil altijd applaus. Bolkestein schreef me ooit dat ik hem overschatte. Dat zalFortuyn nooit beweren. Die vindt dat je hem niet kúnt overschatten. Hij vindt dat hij zo veel talent heeft dat voor hem andere regels gelden.'

Niettemin verwacht Fennema veel van een eventueel lijsttrekkerschap. 'Ik denk dat hij dat voortreffelijk zal doen. Hij is een goede debater. Ik zie in hem ook wel een stemmentrekker. Hij heeft een duidelijke missie: zorgen dat het beter wordt. Daar is hij wel oprecht in, denk ik.'

Joustra: 'Hij kan heel conceptueel denken en loopt vaak voorop.' Kee: 'Hij is heel intelligent in het doorzien van bestuurlijke politieke situaties en het formuleren van oplossingen.' Fennema: 'Hij is handig en slim.'

En on-Nederlands onconventioneel. Dat uit zich in zijn levensstijl: maatpakken, auto met chauffeur, Italiaans design. Sjef van de Wiel, directeur van Uitgeverij SUN in Nijmegen die in 1987 een boek van Fortuyn uitgaf over het stakingsrecht van arbeiders: 'Twee jaar geleden stond hij hier ineens zomaar op de stoep. Zat hij op te scheppen over zijn auto met chauffeur en hoeveel hij verdiende. Hij vond dat wij er nog steeds nogal armoedig bijzaten.' Overigens laat Fortuyn zich nog steeds alle uitgaven van SUN toesturen.

Dat pronkerige zit in hem, zegt Joustra. 'Hij heeft gevoel voor stijl. Als we een bijeenkomst hebben van Elsevier, laat hij zich ook altijd voorrijden. Maar wat geeft dat? Hij heeft het zelf verdiend. Wij Nederlanders doen daar altijd zo benauwd over.'

Jan Nagel vindt 'een springende kikker' zeer welkom, hoe die ook voorrijdt. Mocht Fortuyn in januari tot LN-lijsttrekker worden gekozen dan is het in het parlement in elk geval gedaan met het 'paarse poldergemodder', verwacht Broos Schnetz. 'Als-ie z'n mond opendoet, dan zegt-ie ook wat. Of je haat hem, of je houdt van hem. Wat dat betreft past hij prima bij ons.' Mens: 'Er gaat wat gebeuren in de Kamer, met Pim. Dat garandeer ik u.'

Sjef van de Wiel vreest dat Leefbaar Nederland Fortuyns Waterloo wordt: 'Zijn ambities zijn torenhoog, terwijl Leefbaar Nederland een kleine partij is. Ze lachen hem uit.' Dat denkt Kee ook. 'In de Kamer zal een sfeer ontstaan van 'laat maar lullen'. Terwijl Fortuyn een ongeduldig mens is. Ik denk niet dat hij het vier jaar volhoudt.'

Fortuyn zelf, in 1992 in Het Parool tegen Ischa Meijer: 'Ik meen werkelijk dat het anders kan. Geef mij een hoge positie en ik toon het aan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden