'Een bescheiden geleerde van bijna ongeëvenaard formaat, en een stijlvol en beminnelijk mens'

Net als tijdgenoot Kuitert hervormde theoloog Tjitze Baarda de gereformeerde theologie. Baar da deed dat niet op de barricaden, maar door studie en publicaties.

Tjitze Baarda.

Zo veel aandacht als er was voor het overlijden van theoloog en ethicus Harry Kuitert, zo weinig publiciteit kreeg zijn even omstreden tijdgenoot, theoloog en wetenschapper professor Tjitze Baarda. Terwijl Kuitert uitsluitend in Nederland bekendheid genoot, was Baarda in de hele wereld vermaard. In de VS was zijn bijnaam Das Licht vom Osten, naar een beroemd boek uit het begin van de 20ste eeuw.

Baarda overleed op 22 augustus in Amstelveen. Bijna gelijktijdig als de twee weken later overleden Kuitert, liet Baarda een bom ontploffen in de gereformeerde kerken in Nederland. In 1967 publiceerde Baarda, aangespoord door Kuitert, een studie over de drie synoptische evangeliën (Mattheus, Marcus en Lucas), waarin hij op grond van wetenschappelijk onderzoek stelde dat de Bijbel niet het uit de hemel gezonden woord van God was, maar in verschillende perioden en kringen door mensen was geschreven.

Baarda werd in de gereformeerde kerk onmiddellijk aangevallen. 'Op kansels werd tegen mij gepreekt en in Vijfhuizen, waar mijn vader ouderling was, werd ik een ketter genoemd. Uitspraken dat je de Schriften verkrachtte, dat je had gezondigd tegen de Heilige Geest, wat het ook moge betekenen. Ik had er last van en ik moet ook zeggen dat het mij af en toe vreselijk verwond heeft', zei hij dertig jaar later in een interview met Ikon.

Terwijl Kuitert dergelijke kritiek uitdagend vond en daarop lik op stuk gaf, trok Baarda zich terug in zijn schulp. Kerkhistoricus Maarten Aalders, die ze allebei kende, zegt dat 'Baarda een specialistische onderzoeker was en Kuitert meer een debater'. 'Het waren twee totaal verschillende persoonlijkheden, hoewel ze vrienden waren. Kuitert liep weg uit de kerk. Baarda bleef trouw naar zijn kerk gaan. Hij vond dat met zijn conclusies de Bijbel niet werd ondergraven maar juist beter viel uit te leggen.'

Kuitert zei wat twijfelende gelovigen niet konden of durfden te verwoorden

Toen de gereformeerde theoloog Harminus Martinus (Harry) Kuitert zaterdag jongstleden op 92-jarige leeftijd overleed, had hij allang afscheid genomen van het geloof in het hiernamaals. Zoals hij vrijwel alle geloofszekerheden waarmee hij was opgegroeid van zich had afgeschud. (+)

Studie en promotie

Baarda kwam uit een Fries geslacht, maar werd geboren in het dorp Vogelenzang ten zuiden van Haarlem. Hij wilde eigenlijk graag zendeling worden in Indonesië.

Na het gymnasium in Haarlem studeerde hij theologie aan de Vrije Universiteit. Dat combineerde hij met een studie Semitische talen. Dankzij die talenkennis kon hij na studie van allerlei handschriften verklaren hoe zinsneden in de Bijbel waren gekomen. Hiermee toonde hij aan dat de evangeliën in verschillende tijden en regio's moesten zijn ontstaan.

Hij werd al tijdens zijn studie assistent van professor Reinier Schippers, toenmalig hoogleraar Nieuwe Testament aan de VU. Met hem publiceerde hij een boek over het evangelie van Thomas. Na zijn promotie in 1975 werd hij zelf hoogleraar. In 1980 schreef Baarda mee aan het door de Gereformeerde Kerken aanvaarde synoderapport God Zij Met Ons, waarin aan de rol van de mens bij het ontstaan van de Bijbel het volle pond werd gegeven.

Behalve aan de VU was hij ook negen jaar lang hoogleraar in Utrecht en vanaf 1982 lid van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen. In 1997 nam hij afscheid van de VU met een pleidooi voor het instellen van een bijzondere leerstoel voor de tekstkritiek van Bijbelse geschriften.

Na zijn emeritaat zou hij nog veel publiceren, zoals de in 2013 verschenen detailstudie Nieuwe en oude dingen over Matteus 13: 52.

Kerkhistoricus Maarten Aalders noemt Baarda een 'bescheiden geleerde van bijna ongeëvenaard formaat, en een stijlvol en beminnelijk mens'.

Veel moeite had Baarda in 2012 met het overlijden van zijn vrouw en ooit jeugdliefde Hilda Giliam, met wie hij vijf kinderen had.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.