Analyse Burgemeesterschap

Een beladen burgemeestersbenoeming in Amsterdam, waarom duurt het allemaal zo lang?

Negen maanden en acht dagen wacht Amsterdam al op een nieuwe burgemeester. Maar nu staat de gemeenteraad dan toch echt op het punt van bevallen. ‘Deze week’, wist stadskrant Het Parool een paar dagen geleden nog stellig. Het kan ook volgende week zijn, laten ingewijden de Volkskrant inmiddels weten.

Halsema en Gehrels.

Een ongecompliceerde zwangerschap was het niet. Aanvankelijk meldden zich zo weinig geschikte kandidaten om Eberhard van der Laan op te volgen (vier), dat spijtoptanten nog een kans kregen een brief te sturen. Ook deed de voorzitter van de vertrouwenscommissie aangifte van lekken nadat De Telegraaf details publiceerde over de selectieprocedure.

En dinsdag zal er op het provinciehuis en het stadhuis weer stevig zijn gevloekt nadat zowel De Telegraaf als Het Parool op gezag van anonieme bronnen schreef dat de race gaat tussen Femke Halsema (GroenLinks) en oud-wethouder Caroline Gehrels (PvdA). En dat de vertrouwenscommissie ‘hevig verdeeld zou zijn’ over wie van de twee vrouwen als voorkeurskandidaat aan de raad zal worden voorgedragen.

Allemaal extra pijnlijk omdat acht jaar geleden ook al de naam van verliezend kandidaat Annemarie Jorritsma uitlekte. En commissaris van de koning Johan Remkes de Amsterdamse gemeenteraad juist zo heeft ingepeperd dat de benoemingsprocedure dit keer wel binnenskamers moest blijven. Nog meer rommelige procedures zullen in de toekomst steeds meer geschikte kandidaten afschrikken om te solliciteren, stelde Remkes.

Recept voor ellende

Maar bestuurskundige Wim Derksen, die al decennialang burgemeestersbenoemingen volgt, verbaast het allemaal niets. De manier waarop wij in Nederland bepalen wie de ambtsketen mag dragen, is volgens Derksen nou eenmaal ‘een recept voor lekken en politieke intriges’. Dat begint ermee dat een burgemeester voor de inwoners van een gemeente een zeer aansprekende figuur is. Voeg daar de zeer geheime benoemingsprocedure aan toe, en je hebt een zeer geliefd onderwerp voor journalisten.

Lekken ligt intussen voor de hand vanwege het grote aantal partijen dat bij de benoeming is betrokken: de commissaris van de koning, die de sollicitatiebrieven ontvangt en een eerste schifting maakt, de vertrouwenscommissie (waarin alle partijen uit de gemeenteraad met een lid zijn vertegenwoordigd) en uiteindelijk de gemeenteraad waar de stemverhouding weer heel anders ligt. Derksen: ‘Democratisch gezeik is dus gegarandeerd.’

Nijmegen 2012

Een van de meest aansprekende voorbeelden van dergelijke intriges is de strijd om de ambtsketen van Nijmegen in 2012. Omwille van hun geheimhoudingsplicht willen betrokkenen er nog altijd alleen over praten op voorwaarde van anonimiteit. Zij vertellen dat er destijds meteen al spanningen waren tussen de vertrouwenscommissie en commissaris van de koningin van Gelderland Clemens Cornielje. De gemeenteraadsleden hadden er moeite mee dat Cornielje hun een zeer beperkte selectie van geschikte kandidaten voorlegde.

De verhouding met het provinciehuis werd er niet beter op toen ruim voor de beslissende raadsvergadering de namen van de twee voorkeurskandidaten van de vertrouwenscommissie uitlekten. Op één Sharon Dijksma (PvdA), met Hubert Bruls (CDA) als tweede keus. Cornielje deed aangifte van het lek en de leden werden verhoord door de recherche. Waar zij overigens niets zeiden omdat ze ‘niet met derden’ over de procedure mochten praten. Het lek werd nooit opgespoord.

Geitenpaadje

GroenLinks, de grootste partij in de stad, was inmiddels om een andere reden boos. Hun kandidaat, senator Tof Thissen, zat niet bij de laatste twee. Maar een slimmerik in de partij ontdekte een geitenpaadje in de Gemeentewet. Die blijkt toe te staan dat raadsleden tijdens de benoemingsvergadering alsnog een kandidaat in stemming brengen die niet tot de top-2 is doorgedrongen.

Toen op 2 maart 2012 om 21.15 uur de deuren van de Nijmeegse raadszaal voor de pers en andere pottenkijkers werden gesloten, verraste GroenLinks de rest van de raad. Pas nadat bij het ministerie van Binnenlandse Zaken was gecheckt of het toevoegen van een kandidaat inderdaad is toegestaan, werd uiteindelijk schriftelijk gestemd over drie kandidaten. Thissen won, voor Bruls en Dijksma.

Maar omdat de GroenLinkser geen raadsmeerderheid achter zich had, werd er een volgende ronde gehouden tussen de eerste twee. Terwijl Sharon Dijksma, die naar verluidt in de buurt van het gemeentehuis de stemming afwachtte, in het donker de stad uit reed stemde haar teleurgestelde achterban in de volgende ronde overwegend op Bruls.

Krampachtig

Politiek gaat nu eenmaal ook over posities, en het is logisch dat daar strijd over is, zegt bestuurskundige Derksen. ‘Maar het is heel ongemakkelijk en krampachtig om dat allemaal achter gesloten deuren te willen doen.’ Net als andere politieke wetenschappers is Derksen voorstander van een gekozen burgemeester, die vervolgens ook meer macht heeft.

Zolang dat toekomstmuziek is, pleit Derksen ervoor in elk geval de heimelijkheid op te heffen waarmee de procedure is omgeven. ‘Laat de gemeenteraad gewoon in openheid stemmen.’ Het zou kunnen dat zich dan minder zwaargewichten melden omdat zij vrezen voor reputatieschade, zoals onder anderen commissaris van de koning Johan Remkes vreest. Maar Derksen denkt dat dat wel mee zal vallen. ‘Daarvoor is de baan te mooi.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.