Een beetje taboe

Wordt de liberale abortustraditie in Nederland bedreigd nu de ChristenUnie in de regering zit? Het taboe is nooit helemaal weggeweest, menen deskundigen....

Hoe vertel je op een verjaardagsfeestje dat je abortusarts bent? Olga Loeber heeft er de afgelopen twintig jaar handigheid in gekregen. ‘Ik vertel het wel, maar ik doe het een beetje voorzichtig. Want zo’n mededeling doet altijd wat met mensen. Soms is de reactie: ‘Maar daar sta ik vierkant achter hoor.’ Anderen zeggen alleen maar: ‘Oh.’ Dan zie je aan hun gezicht dat ze iets hebben meegemaakt waardoor ze zo hun eigen gedachten hebben bij abortus.’

Nederland heeft samen met Zweden de meest liberale abortuspraktijk ter wereld. Nergens is een abortus provocatus makkelijker, sneller of goedkoper (want gratis) . Tegelijkertijd worden vrijwel nergens ter wereld zo weinig opzettelijke vruchtafdrijvingen uitgevoerd als in Nederland.

Wordt die liberale traditie bedreigd nu de ChristenUnie in de regering zit? ‘De klok wordt niet teruggedraaid’, suste staatssecretaris Jet Bussemaker van Volksgezondheid deze week de onrust over het regeerakkoord. Daarin wordt een onderzoek aangekondigd naar de psychosociale gevolgen van abortus voor de vrouw. Er komen maatregelen om ongewenst zwangere vrouwen alternatieve hulp te bieden bij het uitdragen van de zwangerschap en het afstand doen van de baby. Tot slot wil dit kabinet registreren om welke redenen vrouwen een zwangerschap afbreken.

Is het toeval dat deze week bekend werd dat in Engeland een abortuscrisis dreigt, omdat steeds meer artsen weigeren abortus uit te voeren? Is er een relatie met de VS waar vrouwen in de deelstaat South Carolina voortaan een echo van het embryo moeten bekijken, voordat ze tot abortus mogen overgaan? Is abortus in Nederland hard op weg om op de vleugels van hernieuwd normbesef weer een taboe te worden?

‘Het taboe is nooit weggeweest’, vindt abortusarts Olga Loeber. ‘Het mag wel, maar het hoort niet. Niet voor niets staan wij als beroepsgroep niet in hoog aanzien. Een arts maakt mensen beter. Wij maken iets stuk dat in principe gezond is. Je opereert op het snijvlak van wat moreel aanvaardbaar is. Dat was twintig jaar geleden zo. En dat is nu nog steeds zo.’

Ook Cecile Wijsen van de Rutgers Nisso Groep in Utrecht, het kenniscentrum voor seksualiteit, noemt abortus nog steeds een taboe. ‘Er hangt nu eenmaal een ethisch verhaal aan vast. Het gaat over leven en dood. Die ethische dimensie speelt in Nederland vrij sterk, zelfs in niet-religieuze kringen.’

Pioniers

Pioniers
Eén van de pioniers op abortusterrein is de Rotterdamse socioloog Ruut Veenhoven. Hij was betrokken bij de oprichting van de eerste abortusklinieken en deed in de beginjaren van de legale abortuspraktijk veel onderzoek naar opvattingen over abortus onder artsen. Veenhoven vindt het taboe op abortus een relatief begrip. ‘Veel mensen die zeggen dat abortus onaanvaardbaar is, blijken toch een abortus te ondergaan als ze ongewenst zwanger worden, ook orthodox christelijke vrouwen. Er is duidelijk sprake van een dubbele moraal. Eentje voor de vorm en eentje voor de werkelijkheid van alle dag.’

Pioniers
Volgens Veenhoven is het onvermijdelijk dat het taboe rondom abortus verder wegsmelt. ‘We gaan vaker en op steeds jongere leeftijd met elkaar naar bed. Dus de risico’s op ongewenste zwangerschap nemen toe. Tegelijkertijd willen we kleine gezinnen. En we willen een kind op een moment dat het ons goed uitkomt, want we willen er goed voor kunnen zorgen en we vinden dat onze kinderen gelukkig moeten worden. De kwaliteit van leven heeft het gewonnen van de kwantiteit.’

Pioniers
De socioloog wijst op recent Fins onderzoek waarin het welbevinden van niet-gewenste kinderen wordt vergeleken met dat van kinderen die destijds, inmiddels dertig jaar geleden, wel welkom waren bij hun geboorte. ‘Ongewenste kinderen hebben een extra hindernis in het leven te nemen. Dat speelt ook een rol bij opvattingen over abortus.’

Pioniers
De cijfers geven Veenhoven gelijk. Een onbedoelde zwangerschap eindigt nu veel vaker in een abortus dan twintig jaar geleden. In 1982 koos 19 procent van de vrouwen die onbedoeld zwanger werden voor een abortus. In 2003 werd 43 procent van de onbedoelde zwangerschappen geaborteerd. Dat geeft aan dat het taboe op abortus de afgelopen decennia sterk is afgenomen, volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek. Al met al wordt één op de acht zwangerschappen volgens het CBS voortijdig afgebroken (cijfers 2004).

Pioniers
Opinie-onderzoeken laten soortgelijke verschuivingen zien. In de jaren zeventig was nog 40 procent van de Nederlanders mordicus tegen zwangerschapsonderbreking. Dit percentage is inmiddels geslonken naar circa 20. De tegenstanders zijn veelal mensen die nog nooit een abortus in hun omgeving hebben meegemaakt. Wie zelf een ongewenste zwangerschap of zwangerschapsonderbreking meemaakt, of iemand met zo’n ervaring kent in zijn omgeving, stelt zich vaak toegeeflijker op, constateren onderzoekers.

Pioniers
De felste tegenstanders zijn van oudsher te vinden in orthodoxe kringen. Maar de christenen zijn ‘abortusmoe’ en wennen langzaam aan de maatschappelijke acceptatie van abortus, constateerde het Nederlands Dagblad eind vorig jaar.

Pioniers
Bovendien komt abortus ook in die kringen voor, weet Georgette Lageman van de pro-life organisatie VBOK. ‘Je kunt wel zeggen: ik zal nooit kiezen voor abortus, maar zo simpel ligt het niet. Als vrouwen ongewenst zwanger raken, kunnen ze ook heel anders reageren. Ik heb het nooit aan den lijve ondervonden, maar een ongewenste zwangerschap zet het leven van een vrouw vaak totaal op z’n kop.’

Pioniers
Het taboe smelt weg, maar bij de Rutgers Nisso Groep zijn ze niet helemaal gerust op de toekomst. ‘De atmosfeer wordt toch iets minder liberaal’, zegt Cecile Wijsen. ‘Een onderzoek naar de psychosociale gevolgen van abortus wijzen wij als kenniscentrum natuurlijk niet af. Maar het gevaar bestaat dat je je blind staart op een kleine groep vrouwen die (veelal tijdelijk) last krijgt van psychosociale gevolgen. Uit bestaand onderzoek weten we dat 85 procent van de vrouwen na een abortus grote opluchting voelt, en geen nare gevolgen ondervindt van de ingreep.’

Pioniers
Riskant vindt de Rutgers Nisso Groep het kabinetsplan om te registreren waarom vrouwen voor een abortus kiezen. ‘Dan krijg je discussie over welke ‘noodsituatie’ een abortus rechtvaardigt en welke niet. Is geldgebrek een noodsituatie? Een zwangerschap op je 16de? Wij vinden dat de vrouw zelf moet bepalen of ze in nood is. Niet de politiek.’

Pioniers
De afspraken in het regeerakkoord vormen volgens Ruut Veenhoven geen enkele bedreiging voor de abortuspraktijk. ‘Het is een symbool-issue voor de christelijke partijen. Nu de Christen Unie in het kabinet zit, moet ze op dit terrein iets doen. Maar de wet blijft volstrekt ongemoeid. En de praktijk ook. Huisartsen hebben meteen al gezegd dat de regering de pot op kan en dat zij in de spreekkamer doen wat zìj willen.’

Pro-life

Pro-life
In de Verenigde Staten winnen de pro-life organisaties aan invloed. In steeds meer staten moeten minderjarigen toestemming van hun ouders hebben voordat ze abortus mogen laten plegen. ‘Ook internationaal wordt de norm minder liberaal’, constateert de Rutgers Nisso Groep.

Pro-life
‘Waar zijn ze toch bang voor?’, roept Georgette Lageman van de VBOK. ‘Iedereen zou blij moeten zijn met dit soort positieve maatregelen om het aantal abortussen terug te dringen. En de macht van de pro-life organisaties in Amerika is echt een verhaal apart.’

Pro-life
De pro-life beweging in Amerika wordt geïnspireerd door hernieuwd religieus elan. In het geseculariseerde Nederland is daarvan geen sprake. Daarnaast wordt het abortusbeleid in Nederland gedragen door democratische besluitvorming in tegenstelling tot de VS waar een juridisch besluit ten grondslag ligt aan de abortuspraktijk.

Pro-life
Verder leidt het hoge aantal abortussen in de VS (drie tot vier keer zoveel als in Nederland) tot grote strijdlust en actiebereidheid. Het relatief lage aantal abortussen in Nederland - de Amsterdamse hoogleraar Nederlandse geschiedenis James Kennedy spreekt in dit verband zelfs van een ‘voorbeeldfunctie’ voor de rest van de wereld - heeft een matigend effect gehad op de pro-life beweging in ons land.

Pro-life
Zo heeft de VBOK sinds de legalisering van abortus in 1984 het accent verlegd van anti-abortus-acties naar pro-life-hulpverlening. Jaarlijks worden keuzegesprekken gevoerd met drieduizend vrouwen.

Pro-life
‘Ongeveer 5 procent van de vrouwen die bij ons aanklopt, kiest voor abortus. Wie zijn wij om dat te veroordelen? Wij willen dat vrouwen goed geïnformeerd zijn en bewust zijn van het ongeboren kind als ze zo’n besluit neemt.

Pro-life
De VBOK staat regelmatig op beurzen voor zwangere vrouwen de zogeheten negen-maandenbeurzen. ‘Daar laten we zien hoe het ongeboren kind zich ontwikkelt. En hoe een foetus van 22 weken er uitziet. Zelfs zwangere vrouwen staan versteld. Dat wéten ze gewoon niet.’

Pro-life
De abortuspraktijk aan banden leggen of verbieden? ‘Dat lost het probleem niet op’, vindt Lageman. ‘Dan gebeurt het illegaal. Of over de grens. Dan zijn we veel verder van huis. We willen de best mogelijke hulpverlening voor vrouwen, waarbij het uitdragen van de zwangerschap ook een serieuze optie is.’

Pro-life
Volgens de VBOK is er niet zozeer een taboe op abortus, maar op een inhoudelijk debat. Georgette Lageman: ‘De abortuswet werd in 1984 aangenomen met de kleinst mogelijke meerderheid: 76 stemmen voor en 74 stemmen tegen. Meteen daarna verstomde het debat omdat de standpunten zo ver uit elkaar liggen. In orthodoxe kring is seks buiten het huwelijk taboe en abortus dus ook.

Pro-life
‘Aan de andere kant van het spectrum staat een groep feministen die heel hard heeft gestreden voor het recht op vrije abortus en daar niet aan wenst te tornen. Die verschillen zijn onoverbrugbaar. En dat is jammer. Het verhindert een debat over waar het eigenlijk over zou moeten gaan: de best mogelijke hulpverlening aan de vrouw.’

Pro-life
Cecile Wijssen van de Rutgers Nisso Groep ziet in dat opzicht wel een kentering. ‘De nieuwe generatie vrouwen is veel gevoeliger voor de ethische dimensie van het abortus-vraagstuk. De generatie van de jaren zeventig heeft gestreden voor het recht op abortus. Daardoor zijn zij nu minder bereid concessies te doen. Jonge vrouwen staan meer open voor debat over de voorwaarden rondom abortus.’

Dankbaar

Dankbaar
Britse artsen weigeren steeds vaker abortus uit te voeren. Ze hebben ethische of religieuze bezwaren of ze zijn bang voor nare reacties in hun omgeving. De Britse situatie is volgens abortusarts Olga Loeber onvergelijkbaar met Nederland omdat de ingreep wordt uitgevoerd door niet-gespecialiseerde artsen in algemene ziekenhuizen. De arts verricht alleen de ingreep en heeft geen contact met de vrouw.

Dankbaar
‘Dan is het weinig opwekkend werk. Wij zijn als abortusartsen betrokken bij de persoonlijke hulpverlening aan de vrouw. Dat maakt het ontzettend dankbaar werk. Ik ben nooit zo vaak omhelsd als door patiënten van de abortuskliniek.’

Dankbaar
Loeber heeft er geen moeite mee om de eed van Hippocrates te schenden en ‘iets stuk te maken’ in plaats van leven te redden. ‘Ik heb deze week een moeder geholpen die al zeven kinderen heeft en zich niet opgewassen voelde tegen een achtste.

Dankbaar
‘Er kwam een 14-jarig meisje dat zwanger was geworden van haar allereerste, en niet helemaal vrijwillige vrijpartij. En een meisje dat zwanger is van haar gewelddadig vriend en niet wist of ze het kind wel moest houden. Soms is het afbreken van een zwangerschap nét iets minder erg dan het uitdragen ervan. Het hoort eigenlijk niet, maar het mag gelukkig wel.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden