Een beetje structuur

Na twee jaar komt de duurzame ontwikkeling van Uruzgan heel voorzichtig van de grond. Afghaanse hulpverleners riskeren hun leven om schooltjes en gezondheidscentra te openen....

‘Ons land is mooi’, roepen de kindertjes in het dorpje She Hidan in Uruzgan. ‘Onze rivieren zijn mooi en onze geest is vrij.’ De jongens en meisjes krijgen buiten, onder een afdakje van dode takken, een lesje patriottisme. Bij gebrek aan een school heeft de leraar tegen de lemen buitenmuur van een Afghaanse boerderij een klein schoolbord gespijkerd.

‘Deze kinderen zijn nog klein en de gewone school is te ver lopen’, zegt onderwijzer Haji Rasul. Vorig jaar was hij werkloos, dit jaar ontvangt hij 70 dollar per maand van de hulpverleningsorganisatie Save the Children. ‘Het gaat goed, maar ik maak me zorgen over de winter. We kunnen hier toch niet zo buiten blijven zitten?’ Vriendelijk verzoek van meester Haji: stuur meer geld om een kamer te kunnen huren.

Dat verzoek zal terecht moeten komen op het kantoortje van het Dutch Consortium in Uruzgan (DCU). Een fris geverfd gebouwtje in het centrum van Tarin Kowt. Hier openden in juli, na veel aandringen van Nederlandse politici en ambtenaren, vijf Nederlandse hulpverleningsorganisaties samen een vestiging. Sommige van hen waren al actief in Uruzgan via Afghaanse organisaties, maar de hoop is dat de fysieke aanwezigheid van Cordaid, Save the Children, ZOA, Healthnet en DCA een versnelling teweeg zal brengen.

Op de groen geverfde poort staat geen bordje. ‘Iedereen weet dat we hier zitten, ook de Taliban’, zegt Sayed Ali. De jongeman uit het noorden van Afghanistan accepteerde voor 700 dollar per maand een coördinerende functie voor de Nederlandse organisaties. In de bloemrijke binnentuin – hij gaat zo min mogelijk de straat op – noemt hij enkele projecten. Zo heeft Cordaid een vijftigtal verarmde families uitgezocht die ieder 50 jonge kippen krijgen en vier maanden kippenvoer. 5.000 families uit 117 dorpen zijn geselecteerd voor een les in hygiëne. Na afloop krijgen ze een pakket met onder meer zeep, tandpasta, tandenborstel en een fles desinfecterende Dettol.

ZOA organiseert, in een poging de gemeenschapszin te versterken, dorpsraden voor de Afghaanse overheid. Save the Children steunt huiskamerschooltjes en biedt ook tweeduizend oudere kinderen een versnelde opleiding aan, als zij door alle strijd hun schooltijd hebben gemist. Het is voor de medewerkers op het kantoor nog een hele kluif te onthouden welke donor bij welk project hoort. Uiteindelijk komt het gros van het ontwikkelingsgeld van Nederlandse, Amerikaanse en Australische belastingbetalers.

Gezondheidscentrum

Gezondheidscentrum
Discreet, vijf mannen met tulbanden op, bezoeken we in een oude Toyota een aantal projecten. Na een half uur rijden bereiken we het dorpje Yaklenga, ten westen van Tarin Kowt. Daar staat een lokaal gezondheidscentrum, gefinancierd door Nederland en Cordaid en gebouwd door de Australiërs, het enige strak witte gebouw in de wijde omtrek.

Gezondheidscentrum
Dokter Sayedullah Saedi is net aan het bijkomen van een spreekuur met 128 patiënten. Zijn rossige haar en blauwe ogen verraden dat hij ook een kharejei is, een vreemdeling in Uruzgan. De 32-jarige arts werkt samen met nog een dokter, twee voedvrouwen en een verpleegkundige. Een vrouwelijke arts wordt volgens hem node gemist.

Gezondheidscentrum
‘Ik heb zojuist 56 vrouwen onderzocht. Die dragen een boerka. Ik kan hen dus niet zien en ik mag ook niet met ze praten.’ Hun man vertelt wat er volgens hem mis is en accepteert zelden dat de dokter bijvoorbeeld met zijn stethoscoop de patiënt aanraakt. 80 procent van deze vrouwen, concludeert Sayedullah, klaagde over problemen met hun menstruatie. ‘Zij weten niet hoe zij zich schoon moeten houden en krijgen urineweginfecties.’ Via de echtgenoot legt de dokter het gebruik van zeep uit en vertelt hij dat schoon textiel beter is dan stapeltjes toiletpapier.

Gezondheidscentrum
De mannen van Yaklenga komen vaak met spijsverteringsproblemen en mentale klachten. ‘Ze hebben geen baan, de levensomstandigheden zijn zwaar en ze voelen zich onveilig. ‘Mijn advies aan hen: probeer je zelf bezig te houden. Denk niet steeds aan je problemen. Ik geef ze ook twee tabletten antidepressiva mee.’ Drie mannen op het spreekuur bleken verslaafd aan opium.

Gezondheidscentrum
De eerste tekenen van duurzame ontwikkeling lijken, tot grote opluchting van de Nederlandse regering, zichtbaar te worden in Uruzgan. Het Afghaanse ministerie van Onderwijs heeft een aanzet gegeven tot een onderwijssysteem. Ook maken traditionele genezers plaats voor locale gezondheidscentra. Veel belang wordt ook gehecht aan de komst van twee dozijn adviseurs uit Kabul, die de provinciale bestuurders komen bijstaan. Ook het Duitse GTZ heeft na lang aarzelen een kantoor geopend, de VN volgt binnenkort.

Gezondheidscentrum
In het centrum van Tarin Kowt en in de buurt van het politiebureau worden muren verhoogd en deuren versterkt. Particuliere bewakers moeten de hulpverleners gaan beschermen. De ene organisatie kiest voor Special Forces-achtige types in gepantserde SUV’s, de ander gelooft heilig in discretie. Slechts een club koos voor een kantoortje op een speciaal voor hulporganisaties gecreëerd hoekje in de buitenring van Kamp Holland. Veel wordt verwacht van GTZ, dat vorig jaar 35 miljoen euro ontving van Nederland. Om onder meer een weg aan te leggen van Tarin Kowt naar Chora, maar ook om de kwaliteit van het plaatselijke bestuur op te krikken.

Instructie

Instructie
Op die klus richten meer hulpverleners zich. Sterker: het is volgens diplomaten de belangrijkste taak van het moment. Een probleem is daarbij dat niet veel geschoolde Afghanen bereid zijn te helpen in Uruzgan. ‘Ik bied duizend tot 1.200 dollar per maand om hier een tijdje instructie te geven’, zegt Gwen Neely, die voor de Amerikaanse hulporganisatie USAID werkt vanuit Kamp Holland. ‘En toch kan ik niet genoeg goede mensen krijgen.’ Zij schrok – zoals iedereen – van het bestuurlijk niveau in Uruzgan. ‘Onze adviseurs leggen nu maar uit hoe een muis werkt en hoe je een brief moet bewaren.’ Sommige bestuurders krijgen discreet schrijfles.

Instructie
Veel wordt verwacht van negentien adviseurs uit Kabul die de provinciale ministeries zullen bijstaan. Dertien van hen zijn een paar maanden geleden begonnen, maar inmiddels weer teruggestuurd voor een spoedcursus: adviseren, hoe doe je dat? Een groepje Nederlandse reserve-officieren, in het gewone leven ondernemer of consultant, geeft les aan winkeliers en boeren over het nut van promoties, boekhouding en het voordeel van gezamenlijke inkoop en transport. Een trainer van dit zogeheten IDEA-project: ‘Je ziet de cursist opeens denken: aha!’

Instructie
Een belangrijke handicap bij al deze activiteiten is de veiligheidssituatie. Neely: ‘Als men in Nederland vindt dat de ontwikkelingen traag gaan, dan zeg ik; had dan meer troepen gestuurd om de veiligheid sneller te verbeteren.’ Volgens de Amerikaanse worden haar medewerkers bedreigd. In het kantoortje van DCU voelt ook Sayed Ali zich niet veilig. ‘Als ze me pakken, ben ik dood.’ Zijn collega Haji Qadratullah die voor Cordaid werkt, schat zijn situatie zonniger in. ‘Alles is persoonlijk in Uruzgan. Mijn familie heeft veel land in de buurt en steunt mij. De Taliban kan mij niet zomaar doden.’ De dokter in Yaklenga zegt zich maar vast te houden aan het gerucht dat de Taliban hebben besloten artsen en leraren niet meer te doden. Drie bezochte leraren in de omgeving van Tarin Kowt zeiden zich in ieder geval veilig te voelen.

Instructie
Dat lijkt een slimme stap van de Taliban. De ruim 300 duizend inwoners van Uruzgan hebben immers behoefte aan scholing en gezondheidszorg. De belofte biedt ook ruimte voor redeneringen als die van Cordaid-medewerker Haji: ‘Wat mijn betreft vertrekken alle buitenlandse soldaten vandaag en kunnen we al dat geld dat aan hen wordt uitgegeven, morgen in projecten steken.’

Instructie
Met de Taliban, denkt hij, is wel een deal te sluiten. ‘Dan wordt het hier veiliger en worden we ook niet meer van de weg gereden door die konvooien.’ Hij wijst op een stoet hoge pantserwagens met grimmige militairen achter hun mitrailleurs. Vanuit de achterbank van een oude Toyota aan de kant van de weg, maken de Nederlanders een andere indruk dan je zou denken als je zelf uit een dakluik staat te zwaaien. Agressiever, massiever, buitenproportioneler dan verwacht.

Instructie
Voor de hulpverleners is de komst van westerse soldaten het signaal om naar binnen te gaan. ‘Dadelijk sta je naast een bomaanslag’, zegt een hulpverlener die microkredieten verstrekt. De veiligheid belet GTZ ook de weg van Tarin Kowt naar Chora aan te leggen. De route door de Baluchivallei is nog te gevaarlijk. De doelstelling om de handel tussen beide districten te bevorderen, zal op zich laten wachten. Bij dergelijke tegenvallers valt een verschil op tussen de militairen en het groeiende aantal civiel deskundigen op Kamp Holland.

Schooltje

Schooltje
Die laatste groep denkt meer in structuren en in decennia. ‘Ik begrijp dat een schooltje graag voor de winter een gebouw heeft’, zegt Monique Korzelius die door het ministerie van Buitenlandse Zaken naar Uruzgan is gestuurd. Hiervoor werkte zij in Argentinië en in Mozambique. ‘Ze kunnen tot 50 duizend dollar krijgen voor een school, maar pas nadat een soort ouder- en een bestuursraad is neergezet, iedereen het eens is over de plek, de gouverneur en het ministerie van Onderwijs een handtekening hebben gezet; dán pas komt het geld in tranches via Kabul.’ Zo’n procedure kan een jaar duren.

Zeeën van tijd

Zeeën van tijd
Korzelius: ‘We willen niet alleen een schooltje bouwen, maar ook een overheidsstructuur.’ Op die manier, stelt zij, laat Nederland wat duurzaams achter, ook al kost dat zeeën van tijd. ‘Hopelijk gaat het na het tiende schooltje een stuk sneller.’ De adviseur omschrijft haar werk in Uruzgan als ‘ontwikkelingswerk oude stijl’. Nederland beperkt zich tegenwoordig tot een bepaalde sector in een ontwikkelingsland, waarbij op afstand wordt gestuurd vanuit een hoofdstad. ‘In Uruzgan bouwen wij alle sectoren op uit het niets. Ik kan per winkelier opnoemen hoeveel microkrediet hij heeft ontvangen.’

Zeeën van tijd
Aan de rand van Tarin Kowt, achter een boomgaard, staat een huisje met een stapel slippers voor de deur. Binnen leren 26 jongetjes schrijven. ‘Wij hebben een paard’, staat op het bord. Fonetisch: mong ham as laru. De leraar heet Haji Abdul Rafur en hij steekt zijn krijtje in de lucht. ‘Dit is mijn laatste!’ Opnieuw een dringend verzoek om meer geld.

Zeeën van tijd
Linksvoor zit de 10-jarige Hamidullah in een lichtblauw gewaad. Hij gaat schuchter staan als hem wordt gevraagd of hij graag naar school gaat. ‘Als je leert, krijg je een mooie toekomst, word je niet verslaafd en hang je nooit nutteloos rond!’ Na school helpt Hamidullah zijn moeder en verzorgt de schapen. ‘Als ik groot ben word ik zelf leraar.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden