Column

Een beetje heimwee naar het imperialisme

Beeld afp

Tweestatenoplossing is een woord dat bijna vergroeid is met het Israëlisch-Palestijnse conflict. Een woord dat een metafoor is geworden voor de uitzichtloosheid van het conflict. Bij gebrek aan een betere optie is de oprichting van een Palestijnse staat naast Israël nog steeds de inzet van alle vredesinitiatieven, maar tegelijk weet iedereen dat het realiteitsgehalte van deze oplossing almaar lager wordt.

Bittere ironie: wellicht moeten we met het woord tweestatenoplossing - of meerstatenoplossing - straks uitwijken naar een ander deel van het Midden-Oosten. Want in toenemende mate dringt zich de vraag op of Irak en Syrië nog wel kunnen worden 'gered' als eenheidsstaten. Her en der circuleren al scenario's waarbij Irak wordt opgedeeld in twee of drie staten en Syrië zelfs in vier. Wie weet gaan we nog beleven dat een zelfstandig Koerdistan in Noord-Iran (en mogelijk met een uitloper in Syrië) er eerder is dan Palestina.

Afgelopen week nam ik deel aan een paneldiscussie over het Midden-Oosten in The Hague Institute for Global Justice. De startvraag luidde: is oorlog de nieuwe norm in het Midden-Oosten? Mijn antwoord was: ja, met dien verstande dat oorlog tot op grote hoogte ook de oude norm in het Midden-Oosten is.

Een greep uit de geschiedenis van de laatste vijftig jaar:

De oorlog tussen Irak en Iran, 1980-'88: een half miljoen gesneuvelde militairen en een half miljoen burgerdoden. De vernietigingscampagne van Saddam Hussein tegen de Koerden - vaak met chemische wapens - die al begon vóór het einde van de oorlog tegen Iran en doorliep tot 1989: 100- à 150 duizend doden. De Jemenitische burgeroorlog in de jaren zestig: tussen de 100- en 200 duizend doden aan Jemenitische zijde en 20 duizend doden in de Egyptische gelederen. (Het debacle was zo groot dat het volgens historicus Michael Oren kan worden aangemerkt als Egyptes Vietnam, hoewel hij het niet minder passend zou vinden om Vietnam te kwalificeren als Amerika's Jemen.) De burgeroorlog in Libanon, 1975-1990: 120 duizend doden, bijna een miljoen mensen van huis en haard verdreven.

En dan heb ik het nog niet over de Israëlisch-Arabische oorlogen, de strafexpeditie van Assad senior tegen Hama, de twee Golfoorlogen en de jarenlange strijd tussen het Algerijnse leger en het islamistisch verzetsfront FIS. De contemporaine geschiedenis van het Midden-Oosten staat bol van dood en verderf.

Ik memoreer dit niet om de huidige geweldsexplosie te relativeren. Maar deze ontleent haar bijzondere karakter en scherpte vooral aan de geopolitieke context. Wat zich momenteel in het Midden-Oosten afspeelt, is de ontbinding van de regionale orde die goeddeels teruggaat tot het einde van de Eerste Wereldoorlog, toen de koloniale mogendheden Frankrijk en Groot-Brittannië de grenzen trokken in de regio.

Dat die ontbinding vooral Irak en Syrië raakt, is geen toeval. Het zijn bij uitstek kunstmatige, heterogene staten met een zwakke nationale identiteit. Staten die eigenlijk alleen bijeen konden worden gehouden door uiterst repressieve regimes, die geen ruimte lieten voor het ontstaan van een weerbare civil society. Hetzelfde geldt in feite voor het tribale Libië.

In Foreign Policy wees Robert Kaplan onlangs op nog een factor die de chaos in de hand werkt: het ontbreken van een imperiale macht die een minimum aan stabiliteit afdwingt en voorkomt dat de vele binnenbrandjes een uitslaande brand worden. Ooit vervulde het Ottomaanse Rijk die functie, na de Tweede Wereldoorlog zorgden eerst de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie voor een zeker evenwicht, waarna de Amerikanen nog enige tijd een dominante rol speelden. Het was reden voor veel misbaar over Amerikaans imperialisme en er was ook het nodige op aan te merken, maar gelet op de onbeheersbaarheid van de vele in elkaar grijpende twisten die de regio nu teisteren, zou je haast terugverlangen naar een portie ouderwets imperialisme.

Maar dat gaat natuurlijk niet gebeuren. De VS zullen zich weliswaar met het Midden-Oosten blijven bemoeien, maar voor een grootscheepse interventie ontbreekt een binnenlands draagvlak. Ook de opvolger van president Obama krijgt daarmee te maken, al zal zij/hij allicht wat resoluter opereren. De kunst is en blijft om, met een combinatie van diplomatieke en militaire drukmiddelen, een nieuw evenwicht tussen de verschillende kampen in de regio te vinden.

Laten we ons geen illusies maken over de kansen op spoedig succes: die zijn zeer klein. We kunnen ons er beter op instellen dat het geweld het Midden-Oosten nog vele jaren zal aanhouden. En dat er op termijn nieuwe grenzen worden getrokken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden