Column

'Een bedrijfsmatige overheid? Dan creëer je niemandsscholen'

Niet falende bestuurders maar docenten en leerlingen betalen de rekening van het financiële fiasco van roc Zadkine, zegt columnist Pieter Hilhorst. 'De VVD moet afrekenen met het desastreuze ideaal van de bedrijfsmatige overheid.'

Het ROC Zadkine bij het Hofplein in Rotterdam. Beeld ANP

Voor de VVD is het simpel. De overheid moet geen belastinggeld besteden aan het redden van het Rotterdamse ROC Zadkine. Onderwijsinstellingen hebben een grote vrijheid om het beschikbare geld naar eigen inzicht te besteden. 'Bij die vrijheid hoort het dragen van verantwoordelijkheid voor je keuzen. Er moet op dat punt echt een mentaliteitsverandering komen bij mbo-besturen. Dat lukt alleen als mensen de gevolgen ondervinden van hun eigen gedrag.' Aldus onderwijswoordvoerder Anoushka Schut-Welkzijn.

Bij een faillissement moeten de leerlingen maar gewoon naar 'omliggende scholen'. Alsof die omliggende scholen een toestroom van achttienduizend nieuwe leerlingen kunnen verwerken zonder dat het onderwijs een puinhoop wordt. Om bestuurders een lesje te leren, is de VVD blijkbaar bereid om de schoolcarrière van tienduizenden leerlingen te ruïneren.

Rekening
De reactie van de VVD tekent het failliet van de bedrijfsmatige overheid. In dat door de liberalen omarmde model krijgen instellingen grote vrijheid hoe ze onderwijs willen geven, maar rekent de overheid hen wel af op hun prestaties. Maar de vraag is wie er nu precies de rekening gepresenteerd krijgt als het misgaat. Dat zijn niet de falende bestuurders. De rekening wordt betaald door de docenten en de leerlingen. Als Zadkine failliet gaat, wacht de docenten ontslag en de leerlingen chaos.

Het ideaal van de bedrijfsmatige overheid is gebaseerd op een fundamentele denkfout. Zij wil mensen confronteren met de gevolgen van hun keuzen, maar doet het tegenovergestelde. Zij legt de beslissingsmacht bij managers. Maar deze managers zijn passanten die weg zijn als het misgaat. Docenten en leerlingen merken wel jarenlang de gevolgen van de blunders, maar zij hebben niets te kiezen.

Onderwijsfabriek
De docenten en leerlingen zijn machteloos omdat ze in megaonderwijsfabrieken moeten werken en leren. Die grootschaligheid is een direct gevolg van het ideaal van de bedrijfsmatige overheid. Doordat onderwijsinstellingen meer risico's lopen, zijn ze massaal gaan fuseren om het risico te beperken. Bovendien waren de bestuurders als echte ondernemers steeds op zoek naar grotere marktaandelen en schaalvoordelen. De bedrijfsmatige overheid heeft zo geleid tot grootscheepse onteigening van de hoofdrolspelers in het onderwijs: docenten en leerlingen. Zij hebben niet meer het idee dat de school van hen is. Met het ideaal van de bedrijfsmatige overheid hebben we niemandsscholen gecreëerd.

Het ideaal van de bedrijfsmatige overheid miskent ook hoezeer het succes van een roc afhangt van politieke beslissingen. De grootste financiële strop voor het Zadkine was het mede door de VVD genomen besluit om de inburgering niet meer aan de roc's te gunnen, een inkomensderving van 24 miljoen. Met dure reorganisaties en te veel schoolgebouwen als gevolg. Het ROC van Amsterdam maakt ook al jaren verlies vanwege dat besluit. Zadkine verloor ook 5,4 miljoen subsidie van de stad Rotterdam voor zorgleerlingen. Het fanatiek jagen op zulke subsidies paste natuurlijk helemaal bij een bedrijfsmatige onderwijsinstelling. Maar zulk ondernemerschap maakt de instelling extra kwetsbaar.

Hoogmoed bestuurders
Het is verleidelijk om de oorzaak voor het wanbeheer bij Zadkine, Amarantis en ROC Leiden te leggen bij de hoogmoed van bestuurders. Amarantis bouwde te veel. Zadkine kocht veel te veel gebouwen en ROC Leiden heeft zich overgegeven aan financiële voodoo. Voor 91 miljoen verrees een nieuw schoolgebouw dat voor 75 miljoen werd verkocht aan een investeringsmaatschappij, waarvoor 3,1 miljoen huur per jaar moet worden betaald. Over twintig jaar moet het gebouw worden teruggekocht voor 73 miljoen. Een wonderdeal voor de investeerder, maar een structurele aderlating voor de instelling. En dus is het verleidelijk om de bestuurders een lesje te willen leren. Maar het probleem is veel fundamenteler dan de hoogmoed van een enkele bestuurder.

Was het maar zo simpel dat je de verliezers failliet kunt laten gaan. Door de grootschaligheid zijn onderwijsinstellingen als Zadkine too big to fail. Je kunt niet zomaar de poort sluiten voor 18 duizend leerlingen. De opstelling van de VVD getuigt van wereldvreemde stoerheid. Anoushka Schut-Welkzijn moet afrekenen met het desastreuze ideaal van de bedrijfsmatige overheid. Zet niet duizenden leerlingen en medewerkers op straat, maar geef de school terug aan docenten en leerlingen. En dat vergt meer dan een boze reactie op een incident, dat vergt een totale ommekeer. Het vraagt om de herovering van de niemandsscholen.

Pieter Hilhorst is politicoloog en columnist voor de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden