Een balletdanser in het totaalvoetbal

J.C., de overeenkomst tussen de initialen van Jezus Christus en Johan Cruijff, dat kon geen toeval zijn. Niet voor niets kreeg Cruijff als bijnaam de Verlosser. 68 jaar werd de beste voetballer die Nederland ooit heeft gekend. Hij overleed vandaag aan de gevolgen van kanker.

Johan Cruijff, de eeuwige nummer 14 Beeld anp
Johan Cruijff, de eeuwige nummer 14Beeld anp

Als de kleine Hendrik Johannes Cruijff op 25 april 1947 in Amsterdam wordt geboren, weet de wereld nog niet dat hij het voetbal bijna dertig jaar later voorgoed zal veranderen. Het Nederlands elftal bereikt aan de hand van de onnavolgbare Cruijff de finale van het WK in 1974.

Het spel is nieuw, dynamisch. Cruijff is de dirigent, bondscoach Rinus Michels de componist. De term totaalvoetbal wordt gemunt. Nederland verliest de finale van West-Duitsland, een nationaal trauma dat nog decennia na zal echoën. Maar tot vandaag de dag spiegelen clubs als Barcelona en Bayern München zich aan het spel dat ooit door Cruijff werd bedacht.

Debuut

Cruijff groeit op in de Amsterdamse wijk Betondorp, op een doeltrap afstand van Ajax-stadion De Meer. Hij is vaak op straat te vinden. Op 15 november 1964 debuteert de 17-jarige Cruijff bij Ajax. Hij speelt dan al meer dan tien jaar bij de club. Over zijn talent bestaat geen misverstand: de Amsterdamse club biedt hem een profcontract en een jaarsalaris van zo'n 15 duizend gulden. Daarmee wordt hij na die andere Ajax-legende Piet Keizer de tweede fulltime prof van Nederland.

Ook in andere zakelijke opzichten zou Cruijff pionieren. Zou werd zijn aantaande schoonvader Cor Coster een van de eerste zaakwaarnemers in de vaderlandse voetbalgeschiedenis. Als hij in 1973 voor zes miljoen gulden van Ajax naar Barcelona verhuist, is hij de duurste speler ooit. Drie miljoen gulden is voor Cruijff zelf.

Johan Cruyff en trainer Rinus Michels bij Barcelona 1975 Beeld anp
Johan Cruyff en trainer Rinus Michels bij Barcelona 1975Beeld anp

Afscheid: 0-8

31 jaar is hij als hij een punt achter zijn carrière zet. Het is de zomer van 1978 en het is mooi geweest, besluit de nummer 14. De afscheidswedstrijd die door Ajax wordt georganiseerd zal altijd een smetje blijven op het prachtige palmares dat de spits achterlaat. Bayern München sloopt Ajax in een vol stadion: 0-8.

Na een mislukt zakelijk avontuur voelt Johan zich genoodzaakt toch weer de voetbalschoenen op te pakken. Hij gaat naar de Verenigde Staten om nog twee seizoenen te voetballen bij de Los Angeles Aztecs (1979) en de Washington Diplomats (1980).

Terug bij Ajax

Oude liefde roest niet. Sterker: Ajax begint in die tijd weer opzichtig te flirten met de spits. Hij keert terug. Opnieuw met zakelijk vernuft: zodra er meer dan 11 duizend toeschouwers in De Meer zitten, krijgt hij de helft van de extra opbrengst.

Het hoofdstuk Feyenoord, seizoen '83-'84, blijkt het laatste van het imponerende verhaal van J.C. 37 jaar, maar nog steeds met de sierlijke bewegingen van een balletdanser, loodst hij Feyenoord naar het kampioenschap en winst van de KNVB-beker.

Een duel tussen twee oud-Ajacieden Arie Haan (l), voor PSV en Johan Cruijff (r) in het shirt van Feyenoord Beeld anp
Een duel tussen twee oud-Ajacieden Arie Haan (l), voor PSV en Johan Cruijff (r) in het shirt van FeyenoordBeeld anp

El Salvador

Cruijff wil altijd mooi voetbal zien. Aanvallend voetbal. Als trainer van Ajax ('85-'88) bouwt hij verder op de filosofie van het totaalvoetbal. Spelverdelers mogen zwerven, verdedigers moeten kunnen aanvallen en vice versa, keepers moeten durven te voetballen. 4-3-3 is de standaard.

De verhuizing naar Barcelona na zijn Ajax-periode is definitief. Hij en zijn vrouw Danny zullen daar nooit meer weggaan. Populair was Cruijff in Spanje al als speler, onsterfelijk wordt El Salvador (de verlosser, red.) bij de Catalanen als trainer ('88-'96). Hij wint vier landstitels op rij en pakt 1992 de Europa Cup 1 (de voorloper van de Champions League). 'Dream Team' wordt het 'Barca' onder Cruijff genoemd, naar het virtuoze Amerikaanse basketbalteam, dat dat jaar goud pakt op de Olympische Spelen in Barcelona.

Danny en Johan Cruijff met hun pasgeboren zoon Jordi, die ook profvoetballer zou worden(1974) Beeld anp
Danny en Johan Cruijff met hun pasgeboren zoon Jordi, die ook profvoetballer zou worden(1974)Beeld anp

Plan-Cruijff

In 2010 keert Cruijff voor het eerst sinds 1988 weer officieel terug bij Ajax. Het moet anders. Een betere doorstroming van de Ajax-jeugd en aansluiting bij de Europese top, bijvoorbeeld. Daarvoor wordt Plan-Cruijff ontwikkelt. Het moet een fluwelen revolutie worden.

Maar het Plan-Cruijff mislukt. De fluwelen revolutie maakt slachtoffers. Eind vorig jaar schrijft Cruijff in zijn wekelijkse Telegraaf-column: 'Ik stop ermee'. Daarmee maakte hij een formeel eind aan zijn adviseurschap bij Ajax.

Een man legt bloemen bij het standbeeld van Johan Cruijff naast het Olympisch Stadion Beeld anp
Een man legt bloemen bij het standbeeld van Johan Cruijff naast het Olympisch StadionBeeld anp

Gezondheid

Als trainer van Barcelona moest hij in 1991 al eens een pauze inlassen omdat hij last kreeg van aderverkalking. Na een bypassoperatie adviseerden zijn artsen Cruijff, die zowel reclame voor als tegen roken had gemaakt, nadrukkelijk te stoppen met roken. In oktober vorig jaar werd bekend dat bij hem longkanker was geconstateerd.

Hij bleef zich ondanks zijn ziekte onophoudelijk inzetten voor zijn Johan Cruyff Foundation en de Cruyff-courts, kunstgrasveldjes waarmee hij kinderen over de hele wereld aan het sporten kreeg.

En de overeenkomst met die andere JC, die moet hij zelf ook gezien hebben. 'In zekere zin ben ik waarschijnlijk onsterfelijk', zei hij eens.

Overlijden Johan Cruijff

De wereld rouwt: 'We'll always love you, Johan'

Bellen met Willem Vissers: 'Cruijff eiste dat mensen naar hem luisterden'

Nieuws en de laatste reacties vind je in ons liveblog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden