Een baan bij het Rijk: gouden kooi of buitenkans?

Jaloersmakende aanvullende regelingen en volop kansen op bijscholing. Maar ook: weinig doorstroming op een behoorlijk grijze werkvloer. Vijf redenen om bij de overheid te gaan werken. Of juist niet.

Het Rijk heeft iets meer dan 260 duizend ambtenaren. Beeld Martyn F. Overweel

Wat staat er op het graf van een ambtenaar? Hier rust hij verder.

Maar de notaschrijver en -schuiver heeft allang plaatsgemaakt voor de rijks-ict'er die verantwoordelijk is voor wifi op de snelweg, de provinciale arts bij de regionale gezondheidsdienst, de gemeentelijk medewerker sociaal team jeugd en de klaarmeester voor rioolzuiveringsinstallaties van het waterschap.

Er wordt dus gewérkt bij het Rijk, gemeenten, provincies en waterschappen, zoals het openbaar bestuur inclusief de rechterlijke macht heet. En wel door iets meer 260 duizend ambtenaren. Is dat veel of weinig?

Sinds 2004 zijn er 40 duizend banen, wat neerkomt op 50 duizend ambtenaren, verdwenen. De overheid treedt terug en bezuinigt. Opvallend is dat de daling van werkgelegenheid voor rekening komt van gemeenten (min 36 duizend), terwijl zij taken als jeugdzorg, werk en inkomen en zorg aan langdurig zieken en ouderen van de rijksoverheid (min tweeduizend) overnamen. De burger is beter af met dat ene loket, maar gemeenten klagen dat de decentralisatie vooral een bezuiniging is. Gemeentelijke banen zijn vooral verdwenen door privatisering van bijvoorbeeld de reinigingsdiensten. Daarnaast werden banen geschrapt doordat gemeenten zijn gaan samenwerken op het gebied van milieu, sociale diensten en veiligheid. In 2010 werd de crisis voelbaar en hebben gemeenten de 'kaasschaaf' gehanteerd om de organisatie te verkleinen.

Hoe ziet de overheid er in heel grote lijnen uit?

Vrouwelijk: bijna de helft van de ambtenaren is vrouw. Dat is te danken aan werken in deeltijd. Ruim eenderde van het openbaar bestuur werkt parttime, vrouwen maken daar fors gebruik van.

Grijs. De gemiddelde leeftijd schuift langzaam richting de vijftig. Die trend zet met het optrekken van de pensioenleeftijd voorlopig door. Vorig jaar was zo'n 31 procent van de ambtenaren 55-plusser, 12 procent was jonger dan 35.

De verdiensten bij de overheid zijn goed, met in veel functies een jaarsalaris van gemiddeld 52 duizend euro, terwijl Jan Modaal zich jaarlijks tevreden moet stellen met krap 35 duizend euro bruto.

Dit zijn de vijf redenen om bij de overheid te gaan werken. Of juist niet.

1 Werken in een gouden kooi

Als het om arbeidsvoorwaarden gaat, leeft de overheidsdienaar in een gouden kooi. Daar staat tegenover dat ambtenaren de mogelijkheden voor scholing, al dan niet via speciale talentontwikkelingsprogramma's, roemen. De al eerder genoemde mogelijkheden voor deeltijdwerk, waarmee je in het bedrijfsleven je kansen op een glanzende carrière soms ronduit verkleint, behoeven geen verdere toelichting.

Dan het ouderschapsverlof, het wettelijke recht op een half jaar vrij (of een heel jaar korter werken) tot een kind acht jaar is. De meeste werkenden betalen dat uit eigen zak en teren op het recht op terugkeer in de oorspronkelijke functie. Ouderschapsverlof bij de overheid betekent echter dat de helft van de opgenomen uren gewoon wordt doorbetaald.

Dan is er de jaloersmakende aanvullende regeling voor wie werkloos wordt. Die komt neer op de factor 3. Ooit had iedereen recht op maximaal vijf jaar werkloosheidsuitkering. Dat werd omgezet in 38 maanden en wordt nu afgebouwd tot maximaal 2 jaar in 2019. Maar wordt een ambtenaar ontslagen, dan heeft hij maximaal 6 jaar recht op een uitkering.

Vertrekken bij de overheid staat bijna gelijk aan met pensioen gaan. Natuurlijk, er stappen ambtenaren over naar het bedrijfsleven. Maar zie er als jongere werknemer maar eens tussen te komen. Een ambtenaar met 'een baan voor het leven' kijkt als hij eenmaal 35 is steeds minder naar andere vacatures.

2 Bijdragen aan de maakbare samenleving

Een ambtenaar gaat niet voor het grote geld. De vacaturesite van het Rijk zegt alles: werkenvoornederland.nl. Het deksel op de lonen is de balkenendenorm: het jaarsalaris van een minister, dit jaar 179 duizend euro. Lichtjaren verwijderd van Nancy McKinstry, bestuursvoorzitter van het informatiebedrijf Wolters Kluwer. Zij verdiende het afgelopen jaar 15 miljoen euro.

De jarenlange nullijn is voorlopig verleden tijd. Maar de loonsverhoging die de ambtenarij dit jaar krijgt, betaalt ze deels uit eigen zak door een lagere pensioenopbouw. Nog altijd geldt dat in lage functies bij de overheid relatief veel wordt verdiend en werknemers met een hogere functie vaak beter worden betaald in het bedrijfsleven.

Ingezet door de decentralisatie is de ambtenaar die impact wil hebben steeds vaker beter af bij een gemeente dan bij een ministerie. Vanuit ministeries verschijnen, in tegenstelling tot voor de eeuwwisseling, niet meer van die diepgravende visiedocumenten over onderwerpen als het milieubeleid of de invulling van de bebouwde omgeving.

3 Grote behoefte aan jongere werknemers

Al die tevredenheid over inhoud en randvoorwaarden zet een rem op de doorstroming binnen het ambtenarenapparaat, en vooral op de instroom van jongeren. Hoe groter het verschil in leeftijd tussen hen en de huidige ambtenarij wordt, des te onaantrekkelijker de overheid als werkgever in spe zal zijn.

Daarom worden initiatieven genomen om de vergrijzing tot stilstand te brengen. De gemeente Stichtse Vecht (Breukelen, Loenen, Maarssen) heeft een wervingsbeleid gericht op jongeren tot 30 jaar. Zij nam een kleine twintig jongeren aan op basis van competenties ('Wat denk jij dat de gemeente nodig heeft?') in plaats van ervaring. Hun opdracht: zoek vanuit je passie een plek binnen de organisatie. Het gaf reuring in het stadhuis, maar inmiddels melden ook oudere ambtenaren zich met de wens om binnen de organisatie in beweging te komen.

4 Sneller handelen met minder kennis

Jonge ambtenaren - jonge burgers trouwens ook - willen meestal sneller vooruit dan hun oudere collega's. Die laatsten doorlopen eerst het ambtelijke traject van stafafdelingen, directies en politiek voordat de mouwen worden opgestroopt. Maar daarin komt verandering.

Zaanstad is een goed voorbeeld van een gemeente waar zo'n cultuuromslag, die zeker jongere werknemers zal plezieren, is ingezet.

Het eerste wapenfeit is dat asielzoekers die nog geen status hebben, in Zaanstad al wel als fietsenmaker of ict'er vrijwilligerswerk mogen doen. Korte lijnen binnen en buiten de gemeente, aanschuiven bij een raadsvergadering; de belangen zijn te groot om deze groep mensen te lang doelloos aan de kant te laten staan. De eigenwijsheid en frisse blik van jonge ambtenaren laat zich goed combineren met de kennis en reflectie van de ouderen, is tot dusver de ervaring op het stadhuis in Zaanstad.

Aandachtspuntje: niet alleen ambtenaren waarschuwen ervoor dat er met het vertrek van de oudere ambtenaar soms te veel kennis verloren gaat. Actueel voorbeeld is de Belastingdienst, waar door een riante vertrekregeling ambtenaren opstappen die het ministerie niet kwijt wil. Ook dossiertijgers met dertig jaar ervaring op het gebied van kinderopvang of onderwijs zijn er steeds minder.

5 Beschermd (nog wel) tegen politieke willekeur

Nog één keer terug naar de gouden kooi, en dan met name naar het ontslagrecht en de extra jaren WW voor ambtenaren. De politiek wil al langer af van deze bijzondere arbeidsvoorwaarden. De Eerste Kamer aarzelt nog.

Dat is niet voor niets, waarschuwen ambtenaren die vinden dat ze ten onrechte als luxepaarden worden weggezet. Ambtenaren grijpen soms in in het privéleven van burgers. Dat vraagt om een aparte status en bijbehorende bescherming, vinden ze. Ook moeten ze kritisch en onafhankelijk kunnen handelen en daarbij niet in de weg worden gezeten door eventuele financiële toekomstzorgen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de gemeentesecretaris die als klokkenluider zijn baan op het spel zet en niet in een caravan wil eindigen.

Goudgerand is niet meer van deze tijd, maar ruimte - en bescherming - voor tegengeluid blijft nodig.

(Rijks)ervaren bronnen

Dit artikel kwam tot stand op basis van gesprekken met: Patrick Banis (directeur arbeidsmarkt CAOP), Nicole Cox (projectleider energieteam provincie Brabant), Bert de Haas (FNV Overheid), Maurits Hoenders (beleidsadviseur sector Rijk CMHF), Asha Khoenkhoen (VNG), Rein Kroes (CBS), Erik Rutten (projectmanager Belastingdienst en voorzitter vakbond VHMF), Joop Schippers (hoogleraar arbeidseconomie UU), Emke Westra (procesmanager vastgoed gemeente Schiedam en voorzitter jongeambtenarennetwerk Futur), Jessica de Wit (adviseur directie Stichtse Vecht), Eveline Zeeman (programma-manager vluchtelingen Zaanstad).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden