'Een Audi A6 mag, maar compenseer de CO2'

'Het is wachten op de volgende implosie.'

Een anarchist in een strak gesneden grijs kostuum, met een voor de tijd van het jaar veel te bruin hoofd, een Audi A6 voor de deur en een jaarsalaris van 260 duizend euro: kan dat? Bij de Triodos Bank te Zeist wel. Dat zit zo.


Het kostuum 'comes with the job'. Toen hij ruim dertig jaar geleden als dienstweigeraar binnenkwam, droeg hij gewoon een ruime spijkerbroek en dito trui.


Het zongebruinde gelaat? Hij is net terug uit Peru waar hij een conferentie voorzat van de Global Alliance for Banking on Values, een mondiaal netwerk van vijftien toonaangevende duurzame banken.


De Audi A6 dan: 'Dat is mijn ondeugd. Mijn volgende auto moet aan strenge CO2-normen voldoen. Waarschijnlijk wordt het een elektrische, of een hybride.'


En tot slot het salaris: 'Het is veel geld, maar naar bancaire begrippen is het aan de lage kant. Hier werken zevenhonderd mannen en vrouwen, het hoogte inkomen is achtenhalf keer zo hoog als het laagste. Daar ben ik trots op. Dat kan ik uitleggen.'


Peter Blom (55): anarchist, CEO, ideëel bankier.


Drie weken geleden maakte de 'duurzaamste bank ter wereld' (aldus The Financial Times) de jaarcijfers bekend. Op alle fronten is er groei: méér klanten, méér kredieten, méér winst.


Triodos Bank is de witte raaf in de financiële wereld. Waar sentimenten over de kredietcrisis zich keren tegen grootmachten als ING en ABN Amro en de grote verzekeraars, profiteren Triodos Bank en ASN. Veel spaarders kiezen voor 'klein maar fijn': ze zijn de topsalarissen en miljoenenbonussen zat.


Bij Triodos Bank meldden zich vorig jaar 43 duizend nieuwe klanten. De bank heeft nu 285 duizend rekeninghouders. Hoewel de opmars al jaren gestaag is, ruikt Blom de discussie aan de keukentafel, over de megalomanie van de grote jongens.


Bij zijn bank geen miljoenenbonussen. Want, zegt hij, bonussen zijn de verkeerde prikkel: bankiers gaan risicovolle transacties aan om zoveel mogelijk winst te maken. 'We zijn door de ideologie van de markt in een beloningssysteem terechtgekomen waarbij het eigenbelang van de medewerker domineert. Dat is een verkeerde ontwikkeling.'


Bij zijn bank krijgen de werknemers bij winst een uitkering van 300 euro, ongeacht het salaris. De ophef over de premies bij ING begrijpt hij, maar hij waakt ervoor om collega's de maat nemen. 'We moeten terug naar normale verhoudingen tussen vast en variabel inkomen, wat mij betreft 80 procent vast en maximaal 20 procent variabel.'


Ontegenzeggelijk werkt de maatschappelijke verontwaardiging over de bonuscultuur in zijn voordeel. 'De drang over te stappen naar een andere bank wordt steeds sterker. Samen met ASN zijn wij de groeiers in de markt. Maar het geeft nog altijd gedoe, je moet er veel voor regelen. Het zou schelen als een nieuwe klant zijn oude rekeningnummer mag meenemen.'


Peter Blom is met Triodos vergroeid. Hij is erbij sinds de oprichting, in 1980. Triodos had jarenlang het imago van 'geitenwollensokkenbank' van en voor antroposofen. Maar na ruim dertig jaar is de bank voor veel spaarders het logische alternatief geworden. Het vermogen is beetje bij beetje gegroeid tot een slordige 5,6 miljard euro in 2010.


Ondanks de stijgende lijn blijft Triodos een dreumes in de bankwereld. Ten kantore is er geen dagelijkse high five als er weer honderden nieuwe klanten zijn bijgekomen. Blom waarschuwt zelfs voor wat je zou kunnen noemen een omgekeerde bankrun. 'Je kunt ook kapot groeien. We moeten oppassen en niet gaan roepen: de hele wereld wil ons, kom maar op.'


'Spaargeld moet je kunnen omzetten in kredieten, want als wij dat geld van onze klanten bij andere banken plaatsen, wat is er dan veranderd? Ons is het te doen om vergroening van de economie. Als je nieuwe klanten aantrekt, moet je ook projecten hebben om te financieren. Je moet evenwicht creëren, je kunt als bank niet aan één kant van de balans groeien.'


Het succes is niet onopgemerkt gebleven. Veel grote financiële instellingen bedienen zich inmiddels van de marketing gimmick 'Ook wij zijn verantwoord bezig!' Blom verwacht dat het marktaandeel van de principieel duurzame banken kan groeien tot 10 à 15 procent, want zij zijn de bancaire thuisbasis van de cultural creatives, de milieu- en sociaalbewuste klasse. Soms mag je een Audi A6 rijden, als de CO2-uitstoot maar ergens wordt gecompenseerd.


Peter Blom groeit op in een warm, sociaal-democratisch nest te Leiden. Hij is de oudste van drie zonen. Zijn vader heeft een gereedschapslijperij. Aan tafel wordt gediscussieerd over Joop den Uyl versus Fred van der Spek. Hij leest als 16-jarige het Communistisch Manifest en ontdekt Peter Kropotkin, zijn anarchistische held 'tot op de dag van vandaag'.


'Laatst las ik een boek van Frans de Waal. Die constateert dat Kropotkin een prachtig beeld zet tegenover het darwinisme: in de natuur gaat het niet alleen om concurrentie, maar ook om samenwerking. Misschien past dit niet in de gangbare filosofie van vandaag de dag, maar het kan wel tot iets moois leiden. Het is precies waar wij als bank voor staan.'


Blom gaat in 1975 economie studeren in Amsterdam, maar maakt dat niet af. Los van zijn idealen beschikt hij over grote ondernemersgeest. Hij is betrokken bij de oprichting van De Bast, een koffiehuis annex discussieplek. Het groeit uit tot biologische winkel annex vegetarisch restaurant. Onder zijn vrienden heeft hij marxisten én jonge entrepeneurs met een afkeer van ideologie. Hem passen beide milieus.


Pacifisme is zijn grondhouding. Hij heeft niks met Bakoenin, die met geweld de Staat omver wilde werpen. Weg met de Staat!, maar zonder bloedvergieten.


Blom is de man van de dialoog, van idealen en passie voor ondernemerschap. Het zijn eigenschappen die hem maken tot modelwerknemer. De vertegenwoordiger ('accountmanager zakelijke dienstverlening') van Triodos schopt het tot statutair directeur en wordt in 1997 uiteindelijk de grote baas. 'In de kern ben ik niet veranderd', zegt hij. 'Ik mag een pak en een das dragen, je formuleert behoedzamer, maar de binnenkant is hetzelfde gebleven.'


Woede is geen leitmotiv, maar als CEO kan hij zich nog altijd opwinden. Over inkomensverschillen bij voorbeeld, of als collega-bankiers zeggen: 'Kerel, wat heb jij een leuke niche gevonden!' 'Als je dat zegt, heb je het echt niet begrepen. Ik vervul geen rol, ik zit hier om vanuit mijn ideaal de economie te verduurzamen. Dat is heel wat anders.'


GroenLinks heeft wel eens gepolst of hij belangstelling had voor een politieke carrière. 'Ik heb ze duidelijk weten te maken dat ik geen politicus ben. Met alle respect: ik ben niet geïnteresseerd in het tactische spel, maar in de uitkomsten. Ik heb een korte lijn met Kees Vendrik. Tussen ons zit niet veel licht. Ik ben liever op de achtergrond aanwezig.'


Sinds de kredietcrisis lijkt Blom het morele gelijk aan zijn zijde te hebben. Hij hamert erop dat een bank een maatschappelijke functie vervult. Met kapitaal stuurt de bank de reële economie - en niet die van het 'zwevende geld' - richting duurzaamheid.


In zijn visie is een bank een soort nutsbedrijf dat een relatie onderhoudt met zijn klanten. De crisis werd veroorzaakt door abstracties, door risicovolle beleggingen, door transities waarbij maar één belang voor ogen stond: de winst voor de aandeelhouders.


'In feite heerst die beperkte opvatting nog steeds. Het uitgangspunt blijft maximale winst, dat zit diep in het dna van de banken. Bij enkele collega's bespeur ik een wil tot verandering, maar die wil conflicteert met het systeem, waarin het aandeelhoudersbelang voorop staat. In de VS is dat nog erger. Daar denken bankiers nog steeds dat ze God op aarde zijn. Die verdienen twee- tot driehonderd keer meer dan de gewone man. Dat is abject.


'Bankieren is niets meer of minder dan relaties onderhouden. Dat is uit het oog verloren. Het ging alleen over: ik stap in, en uit, en weer in. Die eenzijdige gerichtheid op transacties is institutioneel verankerd. De banken worden erop aangesproken, maar juist aandeelhouders dringen aan op bonussen en variabele beloning. Zo kopen ze je loyaliteit.'


In Nederland zijn uit de crisis lessen getrokken. Procedures zijn aangescherpt, het toezicht op banken is verbeterd. Volgens Blom is het niet genoeg. 'De belangrijkste vraag wordt niet gesteld: klopt het systeem wel? Daar wordt ook in de politiek niet over gesproken. Het valt voor de bühne niet over te brengen, het is te ingewikkeld.'


In de ideale wereld van Peter Blom worden aandeelhouders door certificering van aandelen bij banken op grotere afstand geplaatst, wordt de nutsfunctie gescheiden van zakelijke en risicovolle beleggingen en zijn banken niet langer beursgenoteerde ondernemingen.


ABN Amro biedt zo'n kans. 'Het zou zonde zijn als die bank wordt verkocht of naar de beurs wordt gebracht. Maak er een echte volksbank van, certificeer de aandelen, zorg dat in zo'n nieuwe structuur wordt vastgelegd dat de bank een maatschappelijk functie heeft.'


Dat zou aantonen dat er een serieus vervolg wordt gegeven aan de crisis. Maar Blom stelt vast dat die discussie niet wordt gevoerd. 'Je hoort wel eens: we moeten ABN Amro niet zomaar verkopen, misschien moeten we naar de pensioenfondsen toe. Maar veel ingewikkelder moet het niet worden. Terwijl ik zeg: neem een radicaal besluit, maak er een bank van die de duurzaamheid van ons bedrijfsleven actief gaat begeleiden. Als je dat doet in deze omvang, zet je Nederland internationaal op de kaart. Dan heb je een exportproduct.'


Voorlopig is hij roepende in de woestijn. 'Bankiers zeggen: geef ons het vertrouwen terug. De overheid antwoordt met regeltjes. Iedereen snapt dat dit geen oplossing is. Zolang de cultuur niet veranderd, blijft alles bij het oude.'


Hij kijkt met argwaan naar de VS en naar de Londense City, hij ziet 'het oude circus weer draaien'. 'De bonussen gaan omhoog, zij domineren de beslissingen. Er wordt mondiaal weer te veel geld gecreëerd. Het wachten is op de volgende implosie. Er komt nog een blikseminslag.'


Peter Blom trad vorig jaar als tweede Nederlander toe tot de Club van Rome. In 1972 liep hij als politiek-bewuste puber met het vermaarde rapport Grenzen aan de groei rond. 'Het milieu was in het politieke debat nog niet pregnant aanwezig. Ik las het rapport, maar begreep het niet goed. Ik was te jong. Vorig jaar vond ik het terug. Het stond vol met aantekeningen.'


Bijna veertig jaar later is de noodkreet van toen actueel als nooit tevoren. Volgens Blom is het de hoogste tijd dat de wereldeconomie zich opnieuw uitvindt in wat Harvard-econoom Dani Rodrik omschrijft als 'kapitalisme 3.0'.


'Eind 19de eeuw had je kapitalisme 1.0: een louter op winst gericht systeem. Bij 2.0 kwam de sociale component erbij, we maakten ons druk over arbeidsomstandigheden en minimumlonen. 3.0 is fundamenteler dan 2.0, omdat je bij mislukkingen op het sociale vlak opnieuw kunt beginnen, terwijl dat bij aantasting van de natuur niet kan. Het is ons nog steeds niet gelukt om duurzaamheid tot randvoorwaarde voor economische bedrijvigheid te maken. Dat moet in twintig jaar gebeuren, anders is het te laat. Het maakt 3.0 extra beladen.'


Waar duurzaamheid in het bedrijfsleven een opmars maakt, laat de overheid het afweten. 'Nederland raakt verder achterop. In Duitsland en Engeland, waar je ook een rechtse regering hebt, is het bewustzijn groter. Dit kabinet heeft geen visie op het energievraagstuk. Er wordt gezegd: windmolens draaien op subsidie. Dat is pure demagogie.'


De groene bankier gelooft dat de consument uiteindelijk het verschil maakt en bij de producenten een duurzame samenleving afdwingt. 'Unilever heeft het begrepen, daar zoeken ze naar een gezonde balans. Shell is terug bij af: zolang er olie in de grond zit, halen ze het eruit, daarna zien ze wel weer verder.'


En hoe zelfbewust zijn de bankiers? 'Er is groot respect voor wat wij als bank hebben bereikt. Maar bankiers leven in hun eigen werkelijkheid. Er is geen fundamentele discussie over het systeem, er wordt geknokt voor eigenbelang. Voor mij is dat niet genoeg. Ik kijk naar context en niet naar een enkel doel: hoe kom je als bancaire sector samen verder? Ik wil als bankier niet in een hokje zitten, maar vol in de samenleving staan en nadenken over het voorkomen van een nieuwe crisis. Dat spanningsveld is mijn grootste energiebron.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden