Een atypische PvdA'er: authentiek, stoer en eigenzinnig

Vergroeid met het Binnenhof, maar dwars en Rotterdams genoeg om lijsttrekker voor de PvdA in die stad te worden. Peter van Heemst moet de PvdA de zege brengen....

Eigenlijk was Peter van Heemst voor de PvdA vierde keus om bij de gemeenteraadsverkiezingen, in maart volgend jaar het verloren gegane terrein op Leefbaar Rotterdam te heroveren. De partijleiding polste eerder oud-FNV-voorman Lodewijk de Waal, zag ook in de onlangs overleden oud-staatssecretaris Karin Adelmund een potentieel stemmentrekker en had anders nog Kamerlid Nabahat Albayrak op het oog.

'Godzijdank zijn ze niet in zee gegaan met Lodewijk de Waal', zegt oud-staatssecretaris Rick van der Ploeg, tegenwoordig hoogleraar in Florence, over die rondgang. 'Dat zou pas een staaltje van parachuteren zijn geweest. En als je dat ergens niet moet doen, is dat wel in Rotterdam. Zo'n De Waal die publiekelijk hengelt naar baantjes, dat pakt bij Rotterdamse kiezers helemaal verkeerd uit.'

Nee, beter een 'oer-Rotterdammer' wiens 'dwarsheid' onaangetast is, vindt Van der Ploeg, ook nu Van Heemst haast vergroeid lijkt met het Binnenhof. Daar werkt hij tenslotte al veertien jaar als Kamerlid en de band met het Binnenhof gaat zelfs terug naar eind jaren zeventig toen hij als persoonlijk medewerker van Kamerlid Hans Kombrink aantrad.

Altijd in het politieke circuit werkzaam geweest (hij was dertien jaar statenlid in Zuid-Holland waarvan vier jaar gecombineerd met de functie van gedeputeerde) en zo iemand wordt dan niet gewantrouwd in het Rotterdamse? Is het niet zo dat alleen al het curriculum vitae het beeld oproept dat Van Heemst een representant is van de 'oude politiek'?

'Nee, nee, dat is hij juist niet', beklemtoont Van der Ploeg. 'Peter is zeker een raspoliticus, maar hij is nooit vergeten waar hij vandaan komt. Hij weet tenminste echt wat er bij hem om de hoek gebeurt. Hij praat ook vanuit de straat, de straat is als het ware zijn referentiekader. En hij is oprecht betrokken bij Rotterdam. Ik zie hem als een soort ouderwets Brits parlementslid dat via het districtenstelsel is gekozen en voor alles opkomt voor de belangen van zijn regio.'

Recht door zee, straatvechter, authentiek en activistisch. Het zijn steeds gelijkluidende typeringen die collega-politici en intimi van Peter van Heemst desgevraagd te berde brengen. Zelf mag Van Heemst ook graag meeboetseren aan het imago dat hij maar een jongen van de straat is, zo iemand die de Haagse kaasstolp graag laat voor wat hij is, want wat er echt leeft, hoor je niet op het Binnenhof maar in de koffiehuizen, de cafés en gewoon om de hoek.

Als er al eens een schuchtere poging wordt ondernomen dat 'volkse' van de nieuwe PvdA-lijsttrekker te nuanceren, laat de repliek nooit lang op zich wachten. Amper was hij halverwege deze maand tot lijsttrekker verkozen of in een ingezonden brief in het AD/RD werd gesuggereerd dat Van Heemst wel op zoek moest naar een nieuw baantje, want in het Haagse was zijn rol zo ongeveer uitgespeeld. Zijn campagneteam was er als de kippen bij om die verdachtmaking te ontzenuwen.

Even fel reageert Van Heemst zelf op de suggestie dat hij makkelijk kan zeggen dat hij zo graag raadslid in Rotterdam wil worden (en geen wethouder) omdat hij, gezien zijn lange staat van dienst in de Tweede Kamer, toch voor een comfortabele wachtgeldregeling in aanmerking komt. Die wachtgeldregeling was hem onbekend, zegt hij, en had al helemaal niets van doen met zijn ambitie om zich nu eens volledig voor zijn geboorte- en woonstad in te zetten.

Peter van Heemst (53) is verknocht aan Rotterdam, zoveel is wel zeker. Hij is geboren in Kralingen, in een gereformeerd milieu, en is de stad altijd trouw gebleven. 'Ik ben vaak bij hem blijven slapen', zegt oud-PvdA-Kamerlid Dick de Cloe, 'en als we eenmaal uit de trein stapten, voelde je dat hij weer thuis was. Hij kan enorm gepassioneerd over de mooie dingen van Rotterdam vertellen. Maar ook over de ellende van de stad: de verkrotting, de criminaliteit, de overlast. Hij zat er altijd middenin, want hij is altijd in het centrum blijven wonen.'

Tijdens zijn rechtenstudie aan de Erasmus-universiteit werd Van Heemst politiek actief, aanvankelijk vooral als activist. In 1977 dreigde hij PvdA-leider Den Uyl met een kort geding omdat deze als kabinetsformateur een uitspraak van de PvdA-partijraad over de zetelverdeling in het kabinet naast zich neerlegde. Het zou niet de laatste keer zijn dat Van Heemst het aan de stok kreeg met het boegbeeld van de partij. Twintig jaar later botste hij met Wim Kok over de aanleg van de HSL-tunnel in het Groene Hart.

'Dat dwarse heeft hij altijd gehad', weet Hans Kombrink, die het 'werklustige en luidruchtige rechtenstudentje' engageerde als persoonlijk medewerker in de Tweede Kamer. Als gewetensbezwaarde tegen de dienstplicht werkte Van Heemst nadien enige tijd voor de gemeente Rotterdam om vervolgens op het Binnenhof terug te keren als fractieassistent. Kombrink: 'Zo eentje die graag problemen ter plekke opzocht. Hij is geen man voor achter het bureau.'

Die ervaring heeft ook Marjan Oosterwijk, die in de periode 1987-1991 als bestuursassistente voor de gedeputeerde Van Heemst werkte. 'Peter kwam bij verrassing in het college van GS en introduceerde een andere bestuurscultuur. Heel informeel, met de benen op tafel vergaderen. Bij het reguliere werkoverleg met de ambtenaren gingen we eerst even Koot en Bie behandelen en daarna werden die ambtenaren in een uur tijd met tien boodschappen belast.'

Als gedeputeerde voor onder meer volkshuisvesting en natuur trok de stadsmens Van Heemst voortdurend de provincie in, herinnert Oosterwijk zich. 'Hup, daar stapte hij weer met zijn laarsjes in de klei.' Zijn nalatenschap uit de periode in het provinciehuis bestaat vooral uit een netwerk van wandel- en kanoroutes. En de door hemzelf ingestelde Peter van Heemst-trofee (voor het meest eigenzinnige statenlid) bestaat nog steeds.

Een dramatische verkiezingsuitslag maakte dat Van Heemst in 1991 zijn plaats in het college van GS moest opgeven, maar zijn politieke loopbaan kreeg onverwachts de gedroomde wending. Altijd al had hij lid van de Tweede Kamer willen worden en toen de Rotterdamse PvdA-Kamerleden Piet de Visser en Loek Moor uit de fractie traden wegens het WAO-standpunt, keerde Van Heemst weer terug op het Binnenhof. Maar nu als Kamerlid.

Van Heemst kon zichzelf als 'eigenzinnig' fractielid altijd goed verkopen, zegt Ruud van Middelkoop, oud-PvdA-raadslid in Rotterdam en voormalig Kamerlid. Hij wijst erop dat Van Heemst al begin jaren negentig standpunten innam over de veiligheid in de stad die allerminst bon ton waren in PvdA-kringen. 'Dan citeerde hij in discussies in de fractie altijd ene mevrouw Crooswijk. Die bestond echt, en die had-ie dan gesproken. Nou, die zei dingen waar ze zich nu bij Leefbaar ook nog niet voor zouden schamen.'

Met VVD'er en stadgenoot Benk Korthals (de latere minister van Justitie) nam Van Heemst het initiatief tot een wettelijke aanpak van drugspanden. 'Law and order was meer ons terrein dan dat van de PvdA', zegt Korthals nu, 'maar Peter is niet iemand van de fluwelen handschoen. Al is hij soms wel eens wat al te bot.'

PvdA-Kamerlid Adri Duivesteijn omschrijft Van Heemst als een 'atypische PvdA'er die niet zoveel op heeft met moraliseren.' Duivesteijn: 'Ik ben in ieder geval blij dat hij de partij gaat aanvoeren in Rotterdam en niet Dominic Schrijer. Dat zal best een bekwaam bestuurder zijn in Charlois, maar die bewerkt te veel de verkeerde sentimenten.'

Bij alle warme woorden voor zijn fractiegenoot moet het Duivesteijn van het hart dat de beweerde stoerheid en eigenzinnigheid van Van Heemst ook zo zijn grenzen heeft. In het debat over de aanleg van de HSL (1996) moest woordvoerder Van Heemst buigen voor het machtswoord van premier Kok. Die wilde een tunnel door het Groene Hart terwijl Van Heemst zijn fractie voor een traject via Den Haag had gewonnen. Duivesteijn: 'Toen Kok zei dat hij dan naar de koningin zou gaan, zei Peter heel guitig dat hij dan wel een stukje meeliep. Maar hij heeft toch in het stof moeten bijten.'

Duivesteijn acht Van Heemst niettemin in staat de strijd met Leefbaar Rotterdam ('Je moet erkennen dat die club een adequaat college heeft gevormd') aan te gaan. Zelf zei Van Heemst al vier jaar geleden, na de 'Fortuijn-revolutie', dat de PvdA niet zo krampachtig moest reageren tegen Leefbaar.

Ook nu hij de lokale lijst aanvoert, houdt Van Heemst de mogelijkheid open dat de PvdA gaat samenwerken met de partij die in 2002 voor de grote omwenteling zorg droeg. Marco Pastors, aanvoerder van Leefbaar, en Van Heemst zijn dan ook allerminst erfvijanden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden