Een Amerikaanse goelag

Het bezoek van premier Blair aan president Bush heeft de aandacht gevestigd op de situatie van de gedetineerden, die nu al anderhalf jaar zonder aanklacht en zonder vooruitzicht op een proces, vastzitten op de Amerikaanse marinebasis Guantánamo Bay....

Kees Schuyt

De aandacht voor deze gedetineerden is terecht, maar het zou Blair gesierd hebben als hij niet uitsluitend op zou komen voor landgenoten. Om onder deze rechteloos gedetineerden nog een onderscheid te maken tussen personen met een Brits of Australisch paspoort en anderen (voor het merendeel Saudi's en Jemenieten) is niet erg kies .

De omstandigheden waaronder de ongeveer 680 vermeende Al-Qa'ida- en Talibaan-aanhangers worden vastgehouden zijn zwaar. Uit de schaarse berichtgeving daarover, zoals de indringende rapportage die de journalist Joseph Lelyveld maakte voor de New York Review of Books, kan dat worden opgemaakt. Het interneringskamp, Camp Delta, is inderhaast opgetrokken uit blokken van metalen zeecontainers en gebouwd door de onderneming, waarvan vice-president Cheney directeur was. Snelle vrienden dus.

De gevangenen zijn voor het overgrote deel rond de twintig jaar. De jongste is een jongen van vijftien. Ze kunnen, in blokken van zes gegroepeerd, weinig contact met elkaar onderhouden, worden een half uur per week gelucht en moeten het verder van de zachte zeebries hebben die tot in hun hokken reikt. Hun godsdienstige gewoonten worden streng geëerbiedigd. Er liggen gebedsmatjes en een Koran in elke cel. Er is geen fysiek geweld jegens de gevangenen, die overigens door veelvuldige ondervragingen, dag en nacht, en ander ongemak sterk worden gedemoraliseerd. Lelyveld vergelijkt het regime met dat van maximum security prisons in de VS zelf, zoals ook veel personeel op Guantánamo Bay afkomstig is van reguliere gevangenisbewaarders en politiemensen.

Maar met twee levensgrote verschillen: de gewone gevangenen zijn allemaal veroordeeld voor een misdaad en weten waar ze aan toe zijn. Bovendien is er een sterke gradatie in het gewone gevangenisregiem, toegespitst op persoon en misdrijf. Alle preventief gedetineerden in Guantánamo worden over één kam geschoren. Ze worden allemaal als de grootste en gevaarlijkste terroristen beschouwd, die in de toekomst zelfmoordacties en andere terroristische daden zullen gaan plegen. Dat rechtvaardigt in de ogen van Amerikaanse regeringsvertegenwoordigers ook hun onbepaalde detentie. 'Heeft het zin ze ooit vrij te laten, als je denkt dat ze gevaarlijk zullen blijven, zelfs als je ze niet van een misdrijf kunt beschuldigen?', zei John Yoo, assistent procureur-generaal, en die liet zich hiermee in dezelfde woorden uit als onderminister Wolfowitz en andere gezagssdragers.

De gedetineerden weten niet waar ze aan toe zijn. Geen aanklacht, geen contact met familieleden, geen advocaat, geen informatie over hun eigen zaak, geen openbaar proces. Slechts negen vertegenwoordigers van het Internationale Rode Kruis onderhouden thans enig contact met de thuisbasis. Over de gedetineerdenstatus wordt op papier veel geredetwist. Vallen ze, als 'illegale vijandige strijders', nu wel of niet onder de bescherming van de Conventie van Genève? Is de War on Terrorism een echte oorlog of juist niet? Mag een militair tribunaal hen zonder recht op hoger beroep, bijvoorbeeld bij het Hooggerechtshof, ter dood veroordelen (hiervoor wordt een precedent uit 1942 aangehaald)?

Was er maar veel juridisch getouwtrek om hun rechtspositie. Dan werden er tenminste processen gevoerd waar men stukje bij beetje deze juridische puzzel zou kunnen ontrafelen en in de volle openbaarheid behandelen. Maar de VS doen hun uiterste best om elke toegang tot het rechtssysteem, tot de bescherming die een democratische rechtsstaat aan een ieder hoort te bieden, te ontzeggen. De organisaties die opkomen voor mensenrechten, die gelukkig ook in de VS talrijk zijn, worden er moedeloos van. Military justice is to justice what military music is to music.

Recentelijk is bekend gemaakt dat ongeveer 75 procent van de gedetineerden bekend heeft banden te hebben onderhouden met Al-Qa'ida. Er is nu veel informatie over deze terreurbende ingewonnen. Maar waar bestond die band precies uit? Ging het hierbij om strafwaardige gedragingen en op grond van welk nationaal recht wordt er geoordeeld? En vraagt niemand zich af hoeveel volstrekt onschuldige mensen onder die 680 gedetineerden zitten? Niemand kan hun stem horen, omdat die door de afstand tussen de beschaafde wereld en onbeschermde jungle van het Wilde Westen verloren gaat.

De conclusie is onontkoombaar: de VS, eens de eerste democratie, zijn hard op weg een totalitaire staat te worden, die nu, na de val van de Muur, de inhumane en barbaarse traditie van de vroegere Sovjet-Unie voortzet. In het woordenboek staat bij goelag: interneringskamp voor politieke gevangenen. In werkelijkheid betekent het: een mensonterende hel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden