Eekhoorn

De eekhoorn is zo goed als officieel het populairste zoogdier van Nederland. Waarom? En heeft hij dat verdiend? Bioloog Vilmar Dijkstra legt het promiscue, bouwkundig virtuoze beestje uit.

'Ja, die pluimstaart, die heeft, los van de schoonheid, nogal wat functies. Op warme dagen kan de eekhoorn zo gaan zitten dat hij profiteert van de schaduw van zijn eigen staart. Vandaar zijn Latijnse naam, Sciurus vulgaris, letterlijk vertaald: gewone schaduwstaart.


'De staart dient ook als roer. Eekhoorns maken soms behoorlijke sprongen, van tak naar tak, en met hun staart corrigeren ze in de lucht hun koers. Ze geven met hun staart signalen af. Als ze de staart laten uitzetten en tegelijkertijd op hun rug leggen, dan is dat meestal een teken dat ze speels zijn. Ze kunnen ook dreigen met de staart, dan gaan ze ermee zwaaien. Hun oren vouwen ze dan naar achteren en ze maken geluiden met hun tanden.


'De eekhoorn is het populairste zoogdier van Nederland. Dat weten we, omdat we in 2009 een verkiezing hebben georganiseerd; hij eindigde met afstand op 1. Dat ronde kopje, die grote ogen, de oorpluimpjes, de pluimstaart, dat doet het hem wel. Ik heb nog nooit iemand chagrijnig zien worden bij de aanblik van een eekhoorn.


'Zijn zichtbaarheid helpt ook. De eekhoorn is een dagactieve soort. En hij komt bij mensen in de tuin voor. Zelf vind ik dat geraus door de bomen prachtig om te zien, hoe ze over die smalle takjes achter elkaar aan jagen, daar heb ik respect voor.


'De eekhoorn kan redelijk vertrouwd raken met mensen. Je ziet ze veel op bungalowparken waar ze, tot op zekere hoogte, gericht zijn op de bezoekers, vooral als ze worden gevoerd.


'Hij heeft, in tegenstelling tot veel andere zoogdieren, niet zo veel te vrezen van mensen. Vroeger werd hij bejaagd, toen werd hij als schadelijk gezien voor de bosbouw. Nu weten we beter: de eekhoorn is juist goed voor de natuurlijke verjonging van het bos, omdat hij als wintervoorraad zaadjes in de grond verstopt. Eekhoorns werden vroeger ook geschoten om op te zetten. Mensen hadden toen al graag een eekhoorn voor hun snufferd.


'Die bosverjonging, dat zou je een ecologische functie kunnen noemen van de eekhoorn. Een andere functie is die van prooidier. Boommarters, haviken, buizerds en vossen pakken eekhoorns, vooral jonge eekhoorns.


'Je hoort wel verhalen dat er vroeger veel meer eekhoorns waren, dat mensen vroeger eekhoorns gingen voeren in het bos, die zich dan ook met tientallen tegelijk lieten zien. Het staat vast dat de populatie in de jaren zestig, zeventig flink is ingeklapt door het parapokkenvirus. Daarna heeft de eekhoorn zich plaatselijk hersteld, maar niet overal. Ik loop veel op de Veluwe, als ik daar één eekhoorn per jaar zie, ben ik al blij.


'Het leek er even op dat de Pallas' eekhoorn, een ontsnapte exoot, onze eekhoorn zou verdringen. Dat is in Groot-Brittannië de Amerikaanse grijze eekhoorn bijna gelukt. Rond Weert rukte de Pallas' eekhoorn een paar jaar geleden op. Nu is die grotendeels weggevangen. De laatste berichten zijn dat onze rode eekhoorn het daar gaat redden.


'Oorspronkelijk komen eekhoorns alleen voor in de bossen op de hogere zandgronden in het oosten, midden en zuiden van het land. De populaties in het westen, in de duinen, in Amsterdam, zijn ooit uitgezet. Door mensen die dachten: die leuke dieren willen wij ook wel. We zitten nu met een aantal geïsoleerde populaties. Dat kan fout gaan, bijvoorbeeld door inteelt. Eekhoorns profiteren wel van ecoducten, mits die begroeid zijn met bomen of struiken. Boombruggen kunnen ook helpen, als ze op de goede plek worden aangebracht. Dat scheelt verkeersslachtoffers en is vrij simpel en goedkoop. In Lapland heb ik weleens een eekhoorn de weg zien oversteken via een telefoondraad.


'De populatie wordt voornamelijk gestuurd door de voedselsituatie. Is er veel mast, van beuk en eik, en is de winter zacht, zoals nu, dan kunnen eekhoorns de winter goed doorkomen. Vorig jaar was het slecht: weinig mast en een strenge winter. In de loofbossen slaan de dieren dan vaak de eerste voortplantingsperiode over, omdat ze niet in goede conditie komen. Eekhoorns hebben een voorkeur voor naaldbossen, daar is de voedselsituatie stabieler. En hoe ouder een bos, hoe beter.


'Eekhoorns hebben nog een bijzondere aanpassing. Als in de drachttijd de conditie van het vrouwtje afneemt, kan ze de vruchten weer opnemen, resorberen. Nog een bijzondere eigenschap van het dier: als een vrouwtje haar jongen snel verliest, kan ze heel snel weer ontvankelijk worden en een nieuw nestje produceren.


'De nesten van eekhoorns worden vaak verward met die van eksters of roofvogels. Maar als je oplet zijn ze wel uit elkaar te houden. Nesten van eekhoorns zijn vrijwel altijd bolvormig. De dieren maken ze van twijgen. Vaak vlechten ze er ook takken in. De buitenkant is van takken en blad, ze maken een behoorlijk dikke wand. De binnenkant bekleden ze met reepjes bast, met wol en mos en grassen en veren. Je kunt er van alles in vinden, zelfs plastic. De winternesten kunnen wel een halve meter doorsnede hebben. Als het buiten 0 graden is dan is het in het eekhoornnest ongeveer 20 graden.


'Ik heb weleens geprobeerd een opening in het nest te vinden, maar dat lukt eigenlijk nooit. Toch weet de eekhoorn exact waar de ingang is, hij sjeest zo naar binnen. Op de een of andere manier hebben ze het zo gemaakt dat het nest gelijk weer dichttrekt als ze eenmaal binnen zijn. Echt heel apart, het zit enorm slim in elkaar.


'Een mooie periode om de eekhoorn te zien is de paartijd. In december, januari, en ook rond mei, dan is de tweede paartijd. Een vrouwtje wordt achtervolgd door meerdere mannetjes. Het kan enkele dagen duren, dan is het vrouwtje wel bevrucht.


'Uit genetisch onderzoek blijkt dat jongen uit een nest van meerdere mannetjes afkomstig kunnen zijn. De dominante man claimt het vrouwtje en blijft zo veel mogelijk bij haar in de buurt. Hij probeert andere mannetjes te verjagen. Het kan dan voorkomen dat een ander mannetje de kans grijpt het vrouwtje te bevruchten. Daarna komt het dominante mannetje terug, hij paart ook met haar en ze blijven een dag of twee bij elkaar, ze slapen soms in hetzelfde nest. Dat doen ze normaal nooit, eekhoorns zijn solitair levende dieren. En als de jongen, twee tot vijf meestal, worden geboren, doorgaans in februari of maart, mag er van het vrouwtje helemaal niemand meer bij het nest komen.


'Jonge eekhoorns worden na een maand of drie verjaagd door de moeder, dan moeten ze het zelf zien te redden. Voor de jongen uit de eerste paartijd is dat een moeilijke periode. Want in mei en juni is de voedselsituatie slecht voor eekhoorns. De mast is dan eigenlijk op en de nieuwe boomzaden zijn nog niet ontwikkeld. In die periode eten eekhoorns ook jonge vogeltjes en insecten. Veel jongen overleven niet, de sterfte in het eerste levensjaar ligt boven de 50 procent. Maar als ze het in dat eerste jaar redden, als ze een eigen leefgebied vinden en in goede conditie zijn, dan wordt hun overlevingskans opeens veel groter. Sterker: dan kunnen ze aan het eind van hetzelfde jaar nog meedoen aan de voortplanting.'


Vilmar Dijkstra

Vilmar Dijkstra (48) is bioloog en werkzaam bij de Zoogdiervereniging. Deze vereniging heeft in samenwerking met de Stichting Eekhoornopvang Nederland 2014 uitgeroepen tot Jaar van de Eekhoorn.


eekhoorn.zoogdiervanhetjaar.nl


EEKHOORN

Overige namen: Sciurus vulgaris


Orde: Rodentia (knaagdieren)


Status: niet bedreigd


Leeftijd: slechts 1 procent van de eekhoorns wordt 5 jaar of ouder

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.