Edmund Baranowski in Warschau

Oorlogsveteraan Edmund Baranowski weet waar je moet zijn als je de geschiedenis van de 63 dagen durende Opstand van Warschau wilt leren kennen.

JAN HUNIN

'En hoe gaat het met uw gezondheid?' Het is een vraag waar niet aan te ontkomen valt als je met een held van het Thuisleger op stap bent. De Opstand van Warschau - niet te verwarren met de Joodse opstand in het getto - ligt 69 jaar in het verleden, dus de tijd begint te dringen voor de veteranen van het Poolse verzet. Edmund Baranowski (88) heeft net een zware hartaanval overleefd: 'Onze ergste vijand is Generaal Tijd. Een bijzonder harde aanvoerder.'

Baranowski was nog een tiener, toen hij op 1 augustus 1944 tijdens uur W (van wybuch, ontploffing) de wapens opnam tegen de Duitsers, maar dat was in Warschau toen al voldoende om de gruwelen van de oorlog van dichtbij meegemaakt te hebben. Een jaar eerder was hij getuige geweest van de liquidatie van het getto. Hij moest er branden blussen, terwijl naast hem Joden uit hun huizen werden gejaagd en vermoord. Zelf was hij ook al eens opgepakt, tijdens een razzia bij de kapper. 'De scheerzeep hing nog aan mijn gezicht, toen ik in Pawiak 5 belandde', vertelt hij tijdens een bezoek aan de tot museum omgebouwde gevangenis.

Toen dan eindelijk de opstand van het Poolse verzet begon, leek de overwinning voor het grijpen. Het Rode Leger stond al aan de andere kant van de Weichsel (Wisla); de Duitse terugtocht leek een kwestie van dagen. Maar het pakte anders uit. Op bevel van Hitler werd Warschau straat voor straat, huis voor huis platgebrand.

Een van de weinige bouwwerken die de kaalslag overleefden, is de Prudential 4, een toren uit de tijd van de art deco. Voor de oorlog was hij een van de hoogste gebouwen van Europa. Wel duizend bommen en granaten konden hem niet klein krijgen, zegt Baranowski. Er wappert een Poolse vlag op het dak, precies zoals tijdens de opstand.

The place to be voor liefhebbers van de 63 dagen durende opstand is voor Baranowski het Krasinski-plein 3. 'Nog tot op de dag van vandaag hoor ik de stemmen van mijn zwaargewonde kameraden', vertelt hij tijdens zijn rondleiding. 'Makkers, laat ons niet achter', smeekten ze, toen Baranowski zich met zijn bataljon moest terugtrekken.

Aan de overkant van de straat krijgen toeristen uitleg bij het beroemde monument van de opstand, met op een van de gebouwen erachter de namen van de eenheden die meevochten. Die van Baranowski, M¿otek (Hamer), is goed zichtbaar, andere iets minder. Vandalen hebben een deel van de bronzen letters als oud ijzer verkocht. Ook dat is Warschau.

De riolen waarlangs Baranowski toen ontsnapte, zijn niet toegankelijk, maar in het Museum van de Opstand van Warschau 1, een must voor elke toerist, hebben ze zich gewaagd aan een reconstructie. Een verdieping hoger hangt een Liberator, een Amerikaanse bommenwerper die de opstandelingen van - te weinig - wapens voorzag. De geallieerden zagen weinig in steun aan een opstand die tot mislukken gedoemd was.

Het museum bevindt zich in de wijk Wola 6, waar tijdens de opstand tienduizenden burgers werden afgeslacht door SS-troepen. Op elke straathoek vind je wel een gedenkteken, zoals aan het orthodoxe kerkje in de ulica Wolska. Om munitie te besparen, werden daar vijfhonderd weeskinderen met geweerkolven het hoofd ingeslagen. De generaal die voor die wreedheden verantwoordelijk was, Heinz Reinefarth, is nooit gestraft. Na de oorlog werd hij burgemeester in een Noord-Duitse stadje.

'Tja, de weg naar de vrijheid is bezaaid met kruisbeelden', zucht Baranowski, terwijl hij een rondleiding geeft op de Militaire Powazki-begraafplaats 2, waar de meeste opstandelingen begraven liggen. Veel mensen kom je er niet tegen. Zelfs het monument voor de vliegramp van Smolensk kan op weinig belangstelling rekenen. Baranowski zegt een van zijn vriendinnen gedag. 'Een dapper meisje, ze werkte voor de contraspionage.' Wat verderop, tussen de bomen, staat het monument voor de mislukte opstand. De tekst erop is van een ontroerende schoonheid: Gloria victis (eer aan de overwonnenen).

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden