Edith Schippers: 'Ik ben niet de politiek in gegaan om mensen naar de mond te praten'

'Nu een zwart gat? Nee joh, ben je gek? Ik heb het hartstikke druk'

Van Wilders leerde ze om niet in het veilige midden te blijven, met Rutte was ze het vaak oneens. Edith Schippers blikt terug op zeven jaar ministerschap. 'Ik ben niet de politiek in gegaan om mensen naar de mond te praten.'

Edith Schippers. Foto Pablo Delfos

Hier, voor dit herenhuis in Baarn, stond zeven jaar lang in de vroege ochtend een grote blauwe auto klaar. Doorgaans om acht uur, op vrijdag om half zeven. Vijf minuten tevoren stond de minister gepakt en gezakt bij de deur. Jas, tas en eventuele extra kleding werden ingeladen. De koffie die ze had gezet, ging mee de auto in - zwart voor chauffeur Coen, met suiker en melk voor Johan. Waren er weinig files, dan stopten ze bij het tankstation bij afslag Alphen aan den Rijn voor een tweede koffie.

Zodra de deur van de auto dichtviel, begon de werkdag. 'Bellen of de tas', dat was de korte samenvatting van de bezigheden. In de loodgieterstas zaten stukken waarvoor de vorige avond te kort was. En er moest gebeld. Sowieso elke ochtend om negen uur een conference call met haar team. Een doodenkele keer was dat in één minuut gedaan: niemand wat? Oké, klaar. 'Dan was het diep, diep in het reces hoor.' Maar doorgaans speelde er van alles: er stond iets in de krant, er kwam een debat aan. Op vrijdag was het ritueel anders: dan kwam ze in alle vroegte met de ambtelijke staven bijeen op het ministerie. Lekker alles achter de rug voordat de ministerraad in de Trêveszaal begon.

De terugrit ging sneller. Dan had ze een uur om te proberen de jongste crisis te bezweren, of - zeldzaamheid - in alle rust alvast wat stukken uit de verse loodgieterstassen door te nemen. Die tassen - twee stuks in het weekeinde - wogen als lood. Schippers stelde al snel roltassen voor. De chauffeurs vonden dat meer iets voor stewardessen. Ze zijn er toch gekomen.

Tijdens die ritten heen en terug naar Den Haag heeft ze in zeven jaar nog geen vijf minuten naar buiten gekeken, zegt ze. Hele nieuwbouwwijken hadden naast de snelweg kunnen verrijzen, door Rem Koolhaas ontworpen hotels, een fly-over voor herten en dassen - de minister zou er niets van gemerkt hebben.

Ergens tussen tien uur en half elf 's avonds stopte de auto dan weer voor het huis in Baarn. De minister ging naar binnen, zei hoi tegen echtgenoot, haalde een kop thee in de keuken en verdween naar boven. 'Je hebt een geweldige werkdruk. De span of control van de minister van VWS is enorm', zegt ze. 'Naast de zorg valt de hele hoek van voedselkwaliteit, voedselveiligheid en de Warenwet er ook onder. In het weekeinde vaak nog sportwedstrijden om te bezoeken. Iedereen in huis wordt geacht z'n agenda op jou af te stemmen. Anderhalve week op zomervakantie, want mama heeft het te druk. Of dat je denkt: ik ben demissionair, we gaan drie weken, en dan zit er fipronil in de eieren. Je partner is altijd partner ván, je dochter altijd dochter van. Het is wel wat om een minister in huis te hebben.'

Vandaag is alles anders. Het bezoek zit al aan de keukentafel als Edith Schippers (53) in spijkerbroek en helblauw jasje door de achterdeur binnenkomt. Snel nog even het dorp in geweest om koekjes bij de koffie te kopen - zelf heeft ze liever fruit.

Ze is tegelijk ontspannen en geconcentreerd. En zal dat drieënhalf uur blijven. Een spraakwaterval - er is weinig nodig om een verhaal los te krijgen. Deels staan de antwoorden zo te horen klaar in haar hoofd, een enkele keer grijpt ze naar de truc die de ervaren politica verraadt: een vraag is ook op te vatten als uitnodiging om je eigen verhaal te vertellen. Aan het slot pakt ze haar lijstje: even checken of alles wat ze wilde vertellen over haar jaren in de politiek ook is gepasseerd.

'Heerlijk', vindt ze de vrijheid die ze nu heeft. 'Ik kan begrijpen dat dat anders is als je van de ene op de andere dag uit je ambt gezet wordt. Maar ik besloot ver voor de verkiezingen dat ik iets anders wilde gaan doen.'

Zijn man en dochter al gewend aan een ex-minister in huis?

Lachend: 'Toen ik vertelde dat ik iets anders wilde gaan doen dus straks een tijdje thuis zou zijn, zei m'n dochter: oh gezellig, maar niet te lang hè, mam.

'Mijn dochter is geboren toen ik net Kamerlid was. Oma en opa wilden graag twee dagen op haar passen, dus zijn we bij hen om de hoek komen wonen. Zij weet niet beter dan dat haar moeder het druk heeft en veel moet bellen - toen ze twee was liep ze dat al na te doen. Als ik vroeger plots een middag vrij had en haar ophaalde, keek ze me aan met een blik van: wat kom jij doen. Je moet als moeder niet denken dat je even een uurtje quality time kunt doen.'

'Toen het tweede kabinet-Rutte aantrad, heb ik gezegd: jongens, ik ga proberen maandag thuis te werken. Ik denk dat het fifty-fifty gelukt is. Bijna altijd kon ik op maandag eerst mijn dochter naar school helpen voor de afspraken begonnen. Veel waren dan in Baarn of telefonisch. De vuistregel is dat ik op maandagavond kook voor man, dochter en opa en oma. De andere weekdagen redden mijn man en dochter zich prima samen. Op vrijdag eten we met zijn allen bij opa en oma, al had ik als minister van sport dan soms verplichtingen.'

CV Edith Schippers

25 augustus 1964 Geboren in Utrecht.

1985 - 1991 Politicologie Leiden.

1993 - 1997 Medewerker VVD-fractie Tweede Kamer (portefeuille zorg).

1997 - 2003 VNO-NCW (zorg).

2003 - 2010 Lid Tweede Kamer VVD (zorg).

2006 - 2010 Vicefractie-voorzitter VVD.

2010 - 2017 Minister Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

2017 informateur van 28 maart 2017 tot 29 mei 2017 (onderhandelingen over vorming van kabinet van VVD, CDA, D66 en GroenLinks).

Schippers is getrouwd en heeft een dochter van 13.

Als meer vrouwen hun leven zo zouden regelen, zouden ze dan verder komen in de politiek?

Even stil, dan een omtrekkend antwoord. 'Als je ver wilt komen, moet je er hard voor werken. Of je nu man bent of vrouw. Politiek is een vak. Het is een misverstand te denken: ik ga de politiek in en dan ben ik direct effectief. Dat gaat niet zo. Als je de passie hebt en je bereid bent dat vak met vallen en opstaan te leren... Je loopt altijd onderweg wel ergens een bloedneus of een blauw oog op.

'Het kost ook wat. Ik was laatst op een dispuutsweekeinde. Daar was ik 14 jaar niet geweest, want als Kamerlid en minister had ik dan de begrotingsbehandeling.'

Is het pijnlijk te zien dat er van de zes VVD-ministers één vrouw is?

'Ik vind dat niet goed,' zegt ze tot drie keer toe. 'Het moet en kan anders. Vrouwen moeten ook ja zeggen, daar begint het mee. Maar het argument dat ze er niet zijn, is echt flauwekul. Blijkbaar is ervoor gekozen niet goed genoeg te zoeken.

'Een modern kabinet kan niet functioneren zonder vrouwen. Niet alleen een kabinet trouwens. Toen ik minister werd, had ik op het ministerie van VWS een mannelijke ambtelijke top. Nu is dat fifty-fifty. Als je uitkomt op een kabinet met veel meer mannen, heb je niet de besten geselecteerd. Dat is mijn overtuiging.'

Is dit het moment om na 25 Haagse jaren en twee perioden als minister even de tijd voor uzelf te nemen?

'Ik ben besmet met het gereformeerde arbeidsethos, al ben ik niet religieus opgevoed. Werk en privé lopen helemaal door elkaar. Als ik voor mijn dochter langs het sportveld stond, belde ik ook met m'n woordvoerder omdat er iets in de krant stond waar snel een reactie op moest komen.'

Ze vertelt dat ze sinds de blauwe bolide haar 25 oktober voor het laatst thuis afzette, op veel plekken is uitgezwaaid. 'Dat vind ik het lastigst: afscheid nemen van mensen waar je jaren nauw mee hebt samengewerkt.' In de resterende tijd werd ze besprongen door mensen die iets van haar wilden: bedrijven, instellingen, headhunters. Ze vroegen haar voor het openen van symposia, lezingen, raden van toezicht. 'Het kwam als een golf. Ook omdat ik als minister alle gesprekken afgehouden heb. Dus zwart gat? Nee joh, ben je gek? Ik heb het hartstikke druk.'

Als oud-minister mag u twee jaar geen contact hebben met het ministerie. Maakt u dat minder interessant voor de zorgsector?

'Ik beraad me nu op mijn volgende stap, en kijk vooral naar andere sectoren. Maar ik merk helemaal niet dat ik minder interessant voor de zorg zou zijn. Ook wel logisch, je zit altijd met meer mensen in een raad van bestuur. Dan gaat er gewoon iemand anders overleggen met het ministerie. Zakelijk contact met het ministerie kan natuurlijk niet, maar wil ik ook niet.'

Ze werd vaak genoemd als eerste vrouwelijke premier, opvolger van Mark Rutte. Twee jaar geleden leek ze zelf een voorzet te geven voor het geval Rutte niet zou willen. 'Waarom zou ik geen lijsttrekker kunnen zijn?', zei Schippers in december 2015. Maar Rutte bleef.

'Wie premier wil worden, moet lijsttrekker zijn. Als ik had gedacht dat Mark dat niet moest doen, had ik mezelf kunnen kandideren of anderen kunnen motiveren. Ik kijk met veel bewondering hoe hij al die ballen in de lucht houdt. Het ene moment in Mali, het andere moment bij een crisis hier of in Brussel. Al die draadjes met minderheidscoalities die hij vasthoudt. Mark is de uitgelezen persoon om verbinding te leggen.'

Toen Rutte VVD-leider bleef, hakte Schippers de knoop door. 'Het is goed voor het departement om een nieuwe leiding te krijgen. Een ander ministerie wilde ik niet.' Ze maakte dat bekend toen ze informateur werd, om de schijn van belangenverstrengeling voor te zijn.

'Ik kijk met veel bewondering hoe hij al die ballen in de lucht houdt.' Foto Pablo Delfos

Wat is onder uw leiding veranderd op het ministerie van VWS?

'Dat is omgebouwd van een ministerie met regels en wetten maken als core business naar een ministerie dat erop gericht is dat het goed loopt in de volksgezondheid. De focus is verlegd van wetten naar gemeenschappelijke doelen. Praktisch gericht. Dat motiveert.'

Werkte die aanpak ook toen u als informateur de regeringsvorming moest leiden?

'Wat ontzettend leuk, dacht ik toen ik gevraagd werd. Maar' - ze zucht - 'wat jammer dat ik de eerste ben; ik zal niet degene zijn die dit naar een goed einde gaat leiden. De eerste poging is meestal niet succesvol, zeker niet met vier partijen.

'De een komt uit een coalitie, de ander uit de oppositie. Iedereen heeft campagne gevoerd en de verschillen benadrukt. Daar moet je vanaf wil je iets nieuws kunnen bouwen. Als eerste informateur doe je het voorwerk: je kweekt onderling vertrouwen.'

Toen GroenLinks eruit stapte, organiseerde u een gesprek tussen Alexander Pechtold en Gert-Jan Segers. Dat liep totaal verkeerd. Had u dat moeten zien aankomen?

'Hoezo verkeerd? D66 wilde eigenlijk doorpraten over een kabinet met GroenLinks, hun voorkeursvariant. En dus waren onderhandelingen met de ChristenUnie in hun ogen prematuur. Segers dacht: nu is het onze beurt. Het is helemaal niet verwijtbaar dat beide politiek leiders zo'n gesprek ingaan met verschillende uitkomsten in hun achterhoofd. Na dat gesprek was een terugkeer naar GroenLinks onvermijdelijk. Je kunt alleen bouwen als alle partijen hetzelfde willen. Ik ga niet over de strategie van D66 maar ik kan me voorstellen dat ze aan hun achterban wilden laten zien: we hebben alles gedaan en het is niet gelukt, we moeten wel met de CU.'

U voerde als informateur wekelijkse persconferenties in, uw opvolgers stopten daar weer mee. Jammer?

'Partijen gaan na de verkiezingsstrijd als elkaars opponenten een hok in. Dan is er maanden geen nieuws en komen ze er als de beste vrienden uit. Wat is daar gebeurd? Mijn idee was een indruk te geven van hoe zo'n proces verloopt, om zo de mensen mee te nemen. Maar ik kreeg verwijten dat ik te weinig vertelde. Ik had er meer last dan lust van. Formeren is een organisch proces waarin onderwerpen van tafel gaan, worden uitgezocht en weer terugkomen. Dat is lastig zichtbaar te maken. Ik heb Tjeenk Willink en Gerrit Zalm geadviseerd ermee te stoppen.'

In 1993 ging u bij de VVD-fractie werken. Hoe kwam u daar terecht?

'Er was een circuit van Leidse studenten die persoonlijk medewerker van een Kamerlid werden. Dat ging door alle partijen heen. Zo kwam ik bij Dick Dees van de VVD. Daarna solliciteerde ik als fractiemedewerker buitenlandse zaken, maar kreeg in plaats daarvan zorg. Ik schrok eerst, had de ontsmettingslucht van ziekenhuizen al in m'n neus. Na een jaar buffelen kreeg ik jargon en systeem onder de knie en raakte ik gefascineerd door de zorg.'

In 2003 werd u Kamerlid. In het oog van de storm met de crisis rond Ayaan Hirsi Ali, het vertrek van Geert Wilders en later Rita Verdonk, en het plotse vertrek van fractievoorzitter Van Aartsen. Hoe overleef je dat als nieuweling?

'Het is ontzettend eervol om Kamerlid te zijn. Ik had Wilders als mentor. Ik heb keihard gewerkt, deed altijd het licht uit. En kreeg de portefeuille die ik wilde: zorg.

'Geleidelijk ga je je met van alles bemoeien, ook met andermans notities. Er was veel debat in de fractie, Jozias van Aartsen gaf die vrijheid. Een aantal Kamerleden wist: je komt niet op de voorpagina als je zegt dat je het eens bent met de fractie; je moest afwijken van de partijlijn, en dat gebeurde om de haverklap. Het was een gave fractie, met veel creativiteit, maar ook veel botsingen. Tegelijk was het een turbulente tijd, met Ayaan die moest onderduiken na de moord op Theo van Gogh. En Wilders stapte uit de fractie. Dat was een schok. Na zijn vertrek, en later dat van Verdonk, hebben we de partij van binnenuit vernieuwd.'

Was Wilders een goede mentor?

'Een heel goede mentor, en een leuke vent. Ik kan het nog steeds goed met hem vinden. Politiek verschillen we uiteraard van mening.'

Zien jullie elkaar nog?

'Niet in de zin van dat we op de koffie gaan. Maar we waren samen fractiemedewerker, we kennen elkaar al een eeuwigheid. Ik ben in dat opzicht kleurenblind. Kun je het goed met iemand vinden, dan maakt de partij niet uit.'

Wat heeft hij u geleerd?

'Om de scherpe randjes op te zoeken en niet altijd in het veilige midden te blijven.'

'Tot op het laatst hebben we met de PvdA wilde zeeën bevaren. Daar ben ik heel trots op.' Foto Pablo Delfos

De VVD is nu al drie kabinetten regeringspartij en zeer strak georganiseerd. Dat krijgt iets vanzelfsprekends. Zoals het CDA dat ooit had: we run this country. Tijd voor een nieuw intern debat?

'Er moeten weer nieuwe ideeën komen. We moeten resetten. Zoiets is altijd makkelijker in de oppositie.

'Overigens, het CDA stond indertijd op 54 zetels. Terwijl wij met Rutte I een minderheidskabinet hadden en in Rutte II het land door de crisis loodsten samen met de politieke tegenpool. We hadden geen kans achterover te leunen met een glas wijn in de hand, want moesten steun zoeken in het parlement. Dat geeft nederigheid.'

'In de Trêveszaal heb ik vijf jaar tussen Ploumen en Bussemaker gezeten. Lilianne en ik kregen nog wel eens blikken van de premier: kan het wat stiller daar. Zij komt vanuit een ander ideologisch denkraam, toch kwamen we vaak tot dezelfde oplossingen. Tot op het laatst hebben we met de PvdA wilde zeeën bevaren. Daar ben ik heel trots op.'

VWS is ook het ministerie van leven en dood. U heeft knopen moeten doorhakken over dure medicijnen die levens kunnen verlengen, over hoe het sterven kan verlopen. Hoe gaat u om met dergelijke ingrijpende besluiten?

'Ik ben lid geworden van de VVD om twee redenen: de politieke visie van Frits Bolkestein en de medisch-ethische paragraaf. Daar heeft toen ik net mocht stemmen nog even mijn aarzeling over D66 gezeten. Mijn liberale overtuiging zit daar, in de zelfbeschikking. Die overigens nooit absoluut is. Om als minister op dat dossier vorderingen te maken moet je je moment kiezen. Vaak gaan andere onderwerpen voor. Maar als er een window of opportunity is, probeer ik een stap te zetten. De brief over voltooid leven kwam voor wie mij kent niet uit de lucht vallen. Dit is mijn levensovertuiging: hoe je leeft en met wie bepaal je zelf. En ook hoe te sterven. De crux is dat zo te regelen dat er geen misbruik van kan worden gemaakt.

'Zo'n medisch-ethische kwestie regel je pas na veel debat en lange trajecten. Dat moet ingebed zijn in de samenleving. Daarom heb ik het altijd belachelijk gevonden dat dit een breekpunt in de formatie kon zijn. Dit kan niet in vier jaar worden afgehandeld, er komt deze regeerperiode geen wet. Ik heb er nu 14 jaar naar kunnen kijken. Het wetgevingsproces op dit soort punten is traag.'

'Nu ga ik de hond uitlaten. Een lekker lange wandeling.' Foto Pablo Delfos

Terwijl Rutte de kwestie voltooid leven juist op de lange baan wil schuiven.

'Rutte staat hier anders in. Het is trouwens schering en inslag dat Mark en ik het over dingen niet eens zijn. Dat móet ook. Wij houden allebei van een partij waar goed wordt gediscussieerd. Zo kan iets beters ontstaan.'

U schijnt een van de weinigen te zijn die Rutte durft tegen te spreken.

'Dat is geen kwestie van durf. Ik ben zo gebouwd. Ik ben niet de politiek in gegaan om iemand naar de mond te praten.'

Op weg naar de voordeur laat ze afscheidscadeaus zien: een prent met de handtekeningen van alle fractieleiders achterop. En een ingelijste cartoon uit de Telegraaf, met zorgwoordvoerders die elkaar in de haren vliegen terwijl Schippers en staatssecretaris Van Rijn toekijken.

Allemaal vrouwen, zeggen we: was het daarom een krabbenmand? Schippers corrigeert. 'Er zaten ook mannen bij. Je had de afgelopen maanden ook even Henk Nijboer als zorgwoordvoerder Pvda. Hij is eigenlijk hun financiële man, dus heel rationeel. Maar binnen de kortste keren zag je hem bij die zorgdebatten emotioneel worden. Dat hoort blijkbaar bij het onderwerp. Zorgbeleid gaat recht het lijf in. Patiënten kijken jou in de ogen. Je hebt in het verpleeghuis iets gezien dat je anders wil. Het is een emotioneel onderwerp, met een enorme financiële impact. Kamerdebatten zijn vaak verhit, waardoor je de indruk kan krijgen dat we in de zorg onder het niveau van Senegal zitten. Maar als je meeloopt met een verpleegkundige, of een dienst draait met een huisarts, zie je wat er echt gebeurt in de zorg. We hebben in Nederland een gezondheidszorg waar we ongelofelijk trots op kunnen zijn. We kunnen de toets met het buitenland glansrijk doorstaan.'

'Zo, dat was het', zegt ze dan. 'Nu ga ik de hond uitlaten. Een lekker lange wandeling.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.