'Econoom die het gat na Tinbergen kan opvullen'

Econoom Lans Bovenberg, winnaar van de Spinozaprijs, weigert zich terug te trekken op de vierkante millimeter. Hij onderzoekt graag actuele, maatschappelijke problemen....

'Het CDA heeft goud in handen. Maar ze luisteren slecht naar hem.'

In de aula van het Bredase Prisma-college kwam niet zo lang geleden de evangelische Jefta-gemeente bijeen voor een interculturele dag. Sommigen van de driehonderd leden droegen Indische, Antilliaanse of Srilankaanse-kledij, want iedere aanwezige moest een cultuur uitdragen waarmee hij of zij zich het meest verbonden voelt. Lans Bovenberg, prijswinnend econoom en geboren in het Gelderse Oosterbeek, arriveerde in zwartglanzende toga.

'Ik ben eigenlijk hoogleraar', verklaarde Bovenberg die het podium op klom voor de eerste preek in zijn leven. 'Maar nu niet.' Waarop zijn toga uitging en een oranje voetbalshirt verscheen. De baret verruilde hij voor een wielerpetje. Want christenen zijn teamspelers, begon Bovenberg, voor wie Jezus de hoogste transfersom heeft betaald. 'Het was een zeer diepgaande en grondig voorbereide preek', oordeelt een toehoorder. 'We hadden niet anders verwacht.'

Het leven van Bovenberg draait naar eigen zeggen om vier zaken: geloof, gezin, wetenschap en sport. In die volgorde. Voor zijn wetenschappelijke prestaties werd de econoom vorige week onderscheiden met de Spinozaprijs. 'Een absolute uitschieter in Nederland', oordeelde de jury. 'De eerste econoom die het gat na Tinbergen kan opvullen.' Volgens de referenten behoort Bovenberg wereldwijd tot de beste 3 procent van alle economen en tot de beste 1 procent op het gebied van de publieke financiën. De prijs bedraagt anderhalf miljoen euro.

'Een hele grondige en theoretisch sterke wetenschapper', zegt collega-econoom Sweder van Wijnbergen. 'Die altijd met de juiste, actuele onderwerpen bezig is.' Hoogleraar Rick van der Ploeg: 'Lans is zowel geïnteresseerd in beleid, in theorie en in empirie. Dat maakt hem heel bijzonder.' Ab Klink van het wetenschappelijk instituut van het CDA: 'Ik kan me voorstellen dat hij zich ergert aan het predikaat CDA-econoom. Hij is een volstrekt onafhankelijk denker.'

Wat Bovenberg zo bijzonder maakt, leert een rondgang langs collega's, politici en vrienden, is zijn vermogen op meerdere vakgebieden mee te draaien op het hoogste niveau – en het is nog een aardige vent ook. Zijn wetenschappelijke reputatie dankt Bovenberg voor een belangrijk deel aan twee artikelen in de American Economic Review: Environmental levies and distortionary taxation (1994) en Optimal environmental taxation in the presence of other taxes: general equilibium analysis (1996).

Daarin onderzoekt Bovenberg het ooit populaire idee een ecotax in te voeren waarbij de opbrengst wordt gebruikt om de loonkosten te verlagen. Goed voor milieu én werkgelegenheid – dacht iedereen – totdat Bovenbergs modellen aantoonden dat dit zogeheten tweesnijdende zwaard niet werkte. Ook profileerde Bovenberg zich met het effect van belastingverlagingen op de werkgelegenheid. In tegenstelling tot de heersende gedachte, zo bleek, leidt een verlaging niet automatisch tot meer banen.

De laatste vijf jaar steekt Bovenberg veel energie in de effecten van vergrijzing. Zo waarschuwde hij al in 1997 voor de gevolgen van onvoorspelbare financiële markten voor de pensioensvoorziening. Ook pleitte hij voor een middelloonstelsel en verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd. Inmiddels actuele onderwerpen. Dat geldt ook voor de levensloopregeling, waardoor Nederlanders werk-en zorgtaken kunnen spreiden over hun leven.

De kiem voor Bovenbergs engagement werd gelegd in zijn jeugd. Zijn vader was accountant die opklom tot financieel directeur van een technische groothandel, gemeenteraadslid voor de ARP en kortstondig gedeputeerde van Gelderland. Zijn moeder, actief in de gereformeerde kerk, organiseerde thuis discussiebijeenkomsten voor jongeren. 'Dan spraken we over theologische onderwerpen, maar ook over apartheid en armoede', zegt jeugdvriend en collega-econoom Theo Nijman.

Deze herinnert zich een slimme en bescheiden jongen. 'Als hij het veld op mocht tijdens een voetbalwedstrijd, verontschuldigde hij zich bij de jongen die gewisseld werd!' Bovenberg sloot het christelijk atheneum af met een reeks negens en ging eind jaren zeventig econometrie studeren in Rotterdam. 'Econometrie leek me de ideale combinatie', motiveert Bovenberg, 'een exact vak met ook aandacht voor de maatschappij'.

'Mijn hemel, wat viel die jongen op', zegt oud-minister Jo Ritzen die destijds een keuzevak gaf. Bo-

venberg stak volgens hem met kop en schouders boven de rest uit. 'Hij was niet alleen slim, maar ook nieuwsgierig en bereid hard te werken. Als ik iets uitlegde dacht hij even na: ”Ja, ja....”, en zette de dingen telkens in een ander licht.' Ritzen adviseerde zijn pupil naar de Universiteit van Californië in Berkeley te gaan.

Daar promoveerde Bovenberg op een studie naar de effecten van belastingen op internationale kapitaalstromen en ontmoette er zijn Amerikaanse vrouw. Na vijf jaar bij het Internationale Monetaire Fonds in Washington keert hij terug naar Nederland. Onder meer om als enig kind in de buurt van zijn ouders te kunnen zijn. Hij werkt eerst op het ministerie van Economische Zaken en daarna op de Universiteit van Tilburg. Totdat CPB-directeur Henk Don hem overhaalt zijn adjunct te worden.

'Bovenberg moest het CPB internationaal op de kaart zetten en jong talent aantrekken', aldus een betrokkene uit die tijd. 'Dat is hem gelukt'. Voor Bovenberg was die periode zwaar. Te zwaar. Hij voelde zich verantwoordelijk voor elk onderzoekje en schroefde zijn werkdruk te hoog op.

'Het is een perfectionist', zegt Van der Ploeg. 'Zo iemand moet je geen manager maken. Hij is ook veel te lief, dat is de keerzijde van altruïsme.'

Terug in zijn werkkamer op de Tilburgse campus, draagt Bovenberg met ijzeren discipline bij aan het wetenschappelijke én maatschappelijke debat.

'Lans heeft me ooit uitgelegd dat hij de ochtenden reserveert voor wiskundige, theoretische vraagstukken en de middagen voor de actuele, maatschappelijke problemen', zegt collega Theo van de Klundert. Wat ook helpt is een zesdaagse werkweek, meestal om tien uur naar bed en fanatiek joggen en wielrennen ter ontspanning.

Het moet dus na de lunch zijn geweest, dat Bovenberg artikelen (mee) schreef met titels als Het enige dat de Betuwelijn oplevert is overlast, Succes van Paars is schijn en recenter: Kabinet moet scherpe keuzen maken. Minder geld, meer duurzaamheid. Ook premier Balkenende krijgt ervan langs omdat zijn stringente begrotingsdiscipline volgens Bovenberg het economisch herstel vertraagt.

Dat roept de vraag op wat zijn invloed is in Den Haag, waar Bovenberg gelieerd is aan het wetenschappelijk instituut (WI) van het CDA. 'Het CDA heeft goud in handen', stelt Van der Ploeg. 'Maar ze luisteren daar slecht naar hem.' WI-economen Ab Klink en Evert-Jan van Asselt verzekeren dat Bovenberg invloedrijk is op hun instituut. 'Maar wat onze invloed op de fractie is...?', zegt Van Asselt.

De invloed van economen op politici is niet evenredig met hun academische kwaliteit, is de ervaring van PVDA-econoom en oud-Eerste Kamerlid Dik Wolfson. Die gaf ooit inspirerende colleges aan Bovenberg, vertelde deze later, waarin regelmatig de kranten werden besproken. Haagse invloed, stelt Wolfson, is vooral een kwestie van een goed netwerk en dat heeft Bovenberg. 'Ik vind het knap dat Bovenberg oog houdt voor maatschappelijke relevantie. Als je theoretisch zo goed bent is de verleiding groot je te verliezen in de schoonheid van het model.'

De laatste jaren steekt Bovenberg meer tijd in een snel groeiend vakgebied waarbij economie wordt verrijkt met inzichten uit de psychologie. Zo bloeien pogingen op om de rationele homo economicus, wiens gedrag omschreven kan worden als Maximeer U(x, y) gegeven p x+ p Y= I, te vervangen x y

door een realistischer model. Zo spelen in het gedrag van individuen bijvoorbeeld ook normen en waarden een rol. Waaronder christelijke normen en waarden.

Dat boeit Bovenberg. Die worstelt naar eigen zeggen 'best met de link wetenschap-geloof'. Zijn wetenschappelijke artikelen over neo-klassieke leer versus christelijke traditie hebben volgens collega's nog niet het niveau dat zij van Bovenberg gewend zijn. Econoom Coen Teulings: 'Het is een mooi terrein om de komende tien jaar te verkennen. Hij heeft al bewezen dat hij ver komt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden