Echtscheiding mishandelt kinderen

Nog altijd krijgt de moeder steun van overheidswege wanneer zij na een scheiding de kinderen contact met de vader verbiedt, constateert G.P....

EEN goed bericht voor de kinderen van gescheiden ouders: de Raad voor de Kinderbescherming vindt dat er een bemiddelende instantie moet komen voor echtscheidingen. Met behulp van bemiddeling valt een einde te maken aan de oorlog die een echtscheiding jaarlijks in duizenden gevallen pleegt te worden, zo luidt de redenering van de Raad. Die bouwt daarmee voort op een beleidsbrief die de staatssecretaris van Justitie al weer vier jaar geleden aan de Tweede Kamer verstuurde en waarin als uitgangspunt werd gehanteerd dat man en vrouw zelf verantwoordelijk zijn voor de gevolgen van hun scheiding. Dat betekent het primaat van de overeenkomst en het primaat van de bemiddeling bij echtscheiding. Vechten hoeft niet meer.

De traditionele vechtscheiding met twee strijdende advocaten is contra-produktief, geldverslindend, langdurig en respectvernietigend, vindt de voorzitter van de Vereniging voor Personen-en Familierecht-Advocaten. Voor kinderzaken kan ik daaraan toevoegen: en kindermishandelend.

Dat willen de raden, de rechters en de meeste advocaten natuurlijk niet, maar het merkwaardige feit doet zich voor dat deze procedures die in het belang van het kind worden gehouden, zeer nadelig zijn voor het kind. Kinderen voelen feilloos aan dat vader en moeder ruzie hebben, via zo'n procedure van elkaar vervreemden, elkaar niet meer aankijken, bang zijn, elkaar ontwijken, haten, het licht in de ogen niet gunnen, kortom deloyaal zijn tegenover elkaar. De kinderen lijden daaronder en dat werkt als een langdurige en sluipende vorm van mishandeling. Oorlog, agressie en grensgeschillen hadden veel kinderen al ervaren in de laatste periode van het huwelijk, hoewel er ook ouders zijn die hun kinderen buiten hun relatieproblemen weten te houden. Ouder zijn is iets anders dan partner zijn.

Maar door de procedures wordt de oorlog tussen de partners voortgezet met andere middelen. Ook voor de ouders zelf zijn het gevecht en de proceswoede slecht voor de gezondheid. Toen ik in 1974 met bemiddelen begon, werd ik sterk gemotiveerd door een onderzoek van de WHO (World Health Organization), waarin was aangetoond dat slechte scheidingen significant meer kanker en hart- en vaatziekten veroorzaakten.

Bemiddelen is niet alleen veilig, vlugger en voordeliger, maar het ruimt de oorlog ook op, is gezonder en noodzakelijk voor de kinderen om te voorkomen dat je partnerproblemen gaat uitvechten met de kinderen als inzet. En bemiddelen is, wat zaken als vermogen, alimentatie en pensioen betreft, op menselijke maat gesneden in een win-win-situatie.

Beide partijen krijgen gelijktijdig informatie over hun emoties en over de wet, over het menselijk proces van scheiden en over de jurisprudentie. Dan weten ze wat ze doen, hebben de touwtjes zelf in handen en kunnen hun verantwoordelijkheid voor de gevolgen van de scheiding waarmaken. Samen trouwen, samen scheiden. Dus samen aan tafel. En met een bemiddelaar, als dat vanwege de emoties of informatie over de wet nodig is.

Ik heb sinds 1974 meer dan duizend overeenkomsten gemaakt voor tweeduizend mensen en vierduizend kinderen en ik kan het aantal bemiddelingen zonder overeenkomst op de vingers van één hand tellen. Tot nu toe was bemiddelen beperkt tot groepen min of meer draagkrachtigen. Het valt dus zeer toe te juichen dat de Raad voor de Kinderbescherming zich een voorstander toont van bemiddeling.

Het aantal echtscheidingen per jaar is 33 duizend. In de helft van deze echtscheidingen (16.500) zijn 33 duizend kinderen betrokken (gemiddeld twee kinderen per echtscheiding). In 10 procent van de echtscheidingen met kinderen komen de ouders niet tot een overeenkomst over hun kinderen, dus in 1650 zaken over 3300 kinderen per jaar (aldus CBS-cijfers). De procedures duren anderhalf tot drie jaar, maar vier, vijf en zelfs zes jaar zijn geen uitzondering. Tienduizenden kinderen lijden aan de oorlogen van hun ouders en lopen levenslange verwondingen op. Niet in Afrika. Hier in Nederland.

De meeste conflicten na echtscheiding betreffen de omgang. Dat is vreemd, want juist in de jaren negentig is de voortgang van het contact van de kinderen met beide ouders door de wet stevig geregeld op basis van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Het EVRM stelt heel duidelijk het recht van het kind en van ieder van de ouders om hun contact na scheiding voort te zetten. Het beginsel van continuering van 'family life' is een mensenrecht.

Het voortzetten van het familieleven als mensenrecht geldt ook voor vaders en moeders die samenwoonden, ook voor de niet samenwonende ouder en ook als deze geen ouderlijk gezag zou hebben.

In 1990 is het recht van kind en ouder op omgang-van-rechtswege nog eens vastgelegd in de Nederlandse wetgeving. Sinds 1998 is voortzetting van het gezamenlijk ouderlijk gezag over de kinderen na echtscheiding de normale en vanzelfsprekende situatie. Gezag impliceert uiteraard contact. De Hoge Raad heeft in een aantal arresten die wetgeving en dat mensenrecht nog eens onderstreept. Het is een misvatting dat de continuering van het familieleven alleen voor vaders geldt, want in toenemende mate lijden ook moeders onder het onwettig stopzetten van contact en omgang met haar kinderen.

Maar wie schetst mijn verbazing om in de huidige praktijk telkens weer te zien dat de verzorgende ouder de omgang eenzijdig stopzet; dat de Raad voor de Kinderbescherming, dus de overheid, dat stopzetten ook in het contact met die ouder niet als onwettig aanmerkt en lijkt te gedogen; dat een aantal advocaten die onwettigheid niet melden aan hun cliënten (alleen de rechter kan vanwege 'zwaarwegende belangen van het kind' de omgang ontzeggen); dat zelfs de rechter nu en dan de omgang 'schorst', omdat de Raad onderzoek doet. Een onderzoek dat vaak negen maanden of langer duurt en dus het kinderlijk tijdsbesef volstrekt te buiten gaat.

De praktijk is taai, doet soms net alsof wet en mensenrechten niet bestaan en alsof we nog onder het oude recht leven, waarin één ouder de voogdij kreeg en de ander niets, zodat de kinderen later, groot geworden, zeggen: 'Nee, mijn vader (moeder) heb ik nooit meer gezien', en, afhankelijk van de betrouwbaarheid van moeder, eraan toevoegen: 'Ik geloof trouwens dat mijn vader (moeder) niet deugde.'

Meermalen adviseert de Raad nog dat de omgang moet stoppen omdat de verzorgende ouder 'er niet tegen kan', of 'de scheiding nog niet verwerkt heeft', omdat er 'anders geen rust komt'. Meermalen volgden sommige rechters dat advies. Maar wat betekent die 'rust'? Rust voor de contact-frustrerende ouder? Is haat 'rust' voor het kind? Wat gaat de verzorgende ouder het kind zeggen? Het kind leert eerst de agressie, dan dat je met leugens moet leven, dan dat het maar moet vinden dat de andere ouder niet deugt, dan dat een relatie zo maar kan wegvallen en zo begint de jarenlange ouder-verstoting of vervreemding. De Amerikaanse kinderpsychiater Richard Gardner heeft uitvoerig geschilderd hoezeer de ouderverstoting ook het latere leven van de kinderen traumatiseert.

Het stoppen van omgang is niet alleen uit psychologisch oogpunt een slechte zaak. De wens tot stopzetting komt in alle gevallen die ik heb onderzocht voort uit een onverwerkte scheiding, omdat een goed afscheidsgesprek tussen de partners nooit heeft plaatsgevonden. Het non-adieu of gebrek aan scheidingsmelding. Dan is bemiddeling hard nodig. Het non-adieu is een ziekte die alleen door bemiddeling is te verhelpen. Door onverwerkte restanten van de partnerbinding krijgt de ouderrol onvoldoende de kans. Tot de ouderrol behoort het respect voor de andere ouder. Ook uit een oogpunt van recht kan men de contact-frustrerende ouder niet zijn of haar zin geven. Een voornaam rechtsadagium luidt: 'Aan eigen slechtheid of gebrek kan men geen recht ontlenen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden