Echte wetenschap met plaatjes

Een hotelletje in Tirol in het maanlicht, het silhouet van een kat op de voorgrond. Uit een raam komt tussen het ah!, oeh!, mhh!...

MARTIJN VAN CALMTHOUT

'Waar Werner Heisenberg de eenzaamheid van de wandeling in pollenvrije berglucht nodig had, en Paul Dirac de kloosterachtige afzondering van zijn kamer in Cambridge, had Erwin Schrödinger voor zijn inspiratie behoefte aan iets heel anders', schrijft Joe McEvoy fijntjes in het nieuwste deeltje uit de Britse Beginners-reeks, Quantum Theory for Beginners. Pagina's verder figureert de kat van het silhouet nog eens in de uitleg van Heisenbergs onzekerheidsprincipe.

McEvoy, natuurkundige, voormalig leraar en nu publicist in Londen, schuwt geen enkel middel om zijn lezer bij de les te houden, zoveel is zeker. Maar daar had zijn medium, dat eruit ziet als een undergroud-stripverhaal, ook al weinig twijfel over gelaten. Een anarchistische collage van tekenstijlen, fotomontages, knipsels, grafieken, gravures en schema's, allemaal van de hand van cartoonist Oscar Zarate, spat bijna van de bladzijden, precies zoals de lezers van deze opmerkelijke reeks al twintig jaar gewend zijn.

De Beginners-reeks van uitgever Icon telt inmiddels meer dan dertig deeltjes, variërend van Jezus tot Fascisme, van Marx tot Kafka, van Postmodernisme tot Mafia, van Wittgenstein tot Genetica voor Beginners. Filosofen, sociale- en politieke stromingen, natuurwetenschappen; geen enkel onderwerp dat tot de algemene ontwikkeling kan worden gerekend, ontsnapt uiteindelijk aan de stoomwals van Icon Books, zo lijkt het.

De Beginners-reeks is een typisch product van de jaren zeventig. In Mexico publiceerde de destijds gevierde striptekenaar Rius een spotgoedkope getekende inleiding op het marxisme onder de titel Marx voor beginners. De introductie op de heilsleer moest de boeren op het platteland bewust maken en bereid om te strijden voor een menswaardiger leven.

De Britse radicale academicus Richard Appignanesi vertaalde Rius' werkje halverwege de jaren zeventig en scoorde er in het alternatieve circuit direct een onwaarschijnlijke tophit mee. Appignanesi richtte in Cambridge de coöperatie Readers & Writers op, dat nieuwe titels in de reeks begon te produceren. Appignanesi is nog altijd de uitgever van de serie, zij het tegenwoordig bij Icon, een divisie van de multinational Penguin.

Appignanesi's aanpak is nog altijd dezelfde: serieuze informatie voor leken, lichtvoetig maar nooit simplistisch gepresenteerd. Welbeschouwd bestaat de hele reeks uit leerboeken, maar dan buitengewoon onconventioneel van vormgeving. Beginnende studenten kunnen ze zonder problemen als inspiratiebron gebruiken, maar uit lezersonderzoek blijkt een veel bredere belangstelling.

'Het ging ons erom de relativiteitstheorie de demystificeren', zei bijvoorbeeld auteur Joseph Schwartz van Einstein for Beginners ooit in de Volkskrant. 'Maar dan niet zoals in de gangbare populaire pers. Dus niet: als je heel erg je best doet, lezer, is dit hogere gedachtengoed ook voor jou weggelegd. Nee, we wilden dat lezer zelf besefte wat een theorie eigenlijk betekende. In stripvorm vraagt zoiets de minste inspanning.'

Het meest recente deel uit de serie, McEvoy en Zarate over de quantumtheorie, past naadloos in die bevlogen traditie van gedemocratiseerde kennis. De meeste populair-wetenschappelijke boeken over het quantum mijden formules, diagrammen en grafieken, beducht als ze zijn voor een lezer die bladerend in de boekwinkel al afhaakt. McEvoy en Zarate hebben er hun boek vrijmoedig mee volgestopt en het valt nauwelijks uit de toon in de lawine van cartoons van fysici, hun leven en hun experimenten.

Hun anarchistische benadering van het onderwerp heeft een wonderlijk effect dat in veel van de boeken uit de serie optreedt. Enerzijds is duidelijk dat hier echte wetenschap wordt gepresenteerd, zodat de lezer zich prettig voor vol aangezien voelt. Dit, weet de lezer, is wat fysici ook leren.

Maar anderzijds maakt de frivole, ongedwongen vormgeving dat een gevoel van schools leren uitblijft. Het geheel nodigt uit, juist omdat zo duidelijk is hoezeer de auteurs zich tot het uiterste hebben ingespannen om het leuk te houden.

Het duo McEvoy en Zarate leverde vorig jaar al een proeve van bekwaamheid met hun Hawking for Beginners, over de wereldberoemde, verlamde Britse kosmoloog uit Cambridge. Dat boek is in vertaling uitgebracht door uitgeverij Elmar in Rijswijk, samen met een deeltje over Boeddha en een over genetica. Elmar beschouwt de publicatie van het drietal als een experiment om de Nederlandse markt voor dit type uitgaven te verkennen.

Hawking voor beginners is geenszins de zoveelste biografie van het aan rolstoel en spraakcomputer gekluisterde tragische genie. Wat, is de centrale vraag, zijn precies de beweringen van deze prominente geleerde en wat is daarvan de historische achtergrond. Zeker de helft van het boekwerk wordt dan ook ingenomen door voorlopers en leermeesters van Hawking en hun ideeën over, vooral, de zwaartekracht.

Pas over de helft komen Hawkings werk rond zwarte gaten en de oerknal in detail aan de orde. Zijn nog onafgeronde pogingen, de quantumtheorie te verenigen met de gravitatietheorie zijn zelden toegankelijker opgeschreven, ook niet in Hawkings bestseller A Brief History of Time (vertaald als Het Heelal). Zelfs zijn duivelse truc om op een ander soort tijd over te stappen zodat er geen werkelijk begin van het heelal meer bestaat (een en ander tot spijt van het Vaticaan, dat in de oerknal een nieuwe Schepping meent te zien) wordt helder uiteengezet. Ook professionele fysici zullen het, bij wijze van handzame conceptuele samenvatting, met belangstelling lezen.

Hawking voor beginners is zorgvuldig vertaald en kost gek genoeg toch maar iets meer dan de helft van het Engelse origineel. Het enige smetje is dat de oorspronkelijke handbelettering in de Nederlandse editie door een bloedeloos computerlettertje is vervangen. Nu en dan komt het geheel daardoor, ondanks alle virtuositeit, toch gevaarlijk dichtbij een gewoon leerboek. En dat kan de bedoeling natuurlijk niet zijn.

Martijn van Calmthout

J. McEvoy en Oscar Zarate: Quantum Theory for Beginners

Icon Books, import Penguin; ¿ 30,-

ISBN 1 874166 37 4

J. McEvoy en Oscar Zarate:

Stephen Hawking voor beginners

Elmar; ¿ 17,50

ISBN 90389 03693

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden