Echo's uit de tijd van Stalin

L oetsina Chalip (74) zou een eenzame vrouw zijn als ze niet moest oppassen op Danil, haar 3-jarige kleinzoon. Haar dochter, de in Europa bekroonde journaliste Irina Chalip, zit sinds 19 december, toen Wit-Rusland (Belarus) presidentsverkiezingen hield, in een KGB-gevangenis. Haar schoonzoon, oud-presidentskandidaat Andrej Sannikov, ook. Beiden hangt een gevangenisstraf van 5 tot 15 jaar boven het hoofd wegens het 'aanzetten tot massale rellen'.


Loetsina's man is bezweken onder de stress. De bloedvaten in zijn oog barstten en hij wordt vandaag voor de tweede keer binnen twee weken geopereerd. Danil is een lief blond jongetje dat niet begrijpt waarom zijn ouders plotseling weg zijn. 'Ik heb hem verteld dat zijn ouders voor lange tijd op reis zijn', zegt Loetsina.


'Maar hij blijft maar vragen: 'Waarom hebben ze mij niet meegenomen? Waarom bellen ze niet?' Wat moet ik hem antwoorden?' Ze houdt een verkiezingsposter van Sannikov omhoog. 'Danil was heel blij toen hij deze poster vond: Moj papa! (Mijn vader!).'


Ook Danil wacht een onzekere toekomst. Oma - of het weeshuis. Een paar dagen na de arrestatie van zijn ouders en 700 demonstranten, werd Loetsina op Danils kleuterschool ontboden voor een gesprek met de kinderbescherming. 'Ze lieten me een brief van de KGB zien, dat de ouders gearresteerd waren en de jongen zonder zorg achterbleef.' Loetsina mocht een verzoek indienen om voor haar kleinzoon te blijven zorgen, maar als de kinderbescherming concludeert dat ze daartoe niet in staat is, gaat Danil naar een weeshuis.


'Ira weet ervan, dat weet ik zeker', zegt Loetsina. 'Ze doen het natuurlijk om de druk op haar te vergroten. Wat er gebeurt, ligt buiten mijn begrip van goed en kwaad.'


Aleksandr Loekasjenko zwaait sinds 1994 de scepter over dit land van bijna tien miljoen inwoners. Hij is vergeleken met Robert Mugabe en de Birmese junta, maar de bijnaam die bleef hangen was 'Europa's laatste dictator'. Niet onterecht, gezien de repressie die hij sinds 19 december op het land heeft losgelaten. En het gebeurt vlak om de hoek, op de drempel van de Europese Unie.


Op de verkiezingsavond demonstreerden tienduizenden in Minsk tegen de frauduleuze overwinning van Loekasjenko (de vierde alweer). Een klein groepje onbekende mannen gooide ruiten in van een regeringsgebouw, de staatstelevisie filmde het. Maar niemand volgde hun voorbeeld: Sannikov, een van de oppositieleiders, eiste overleg met de autoriteiten. In plaats daarvan werden de demonstranten van alle kanten bestormd door oproerpolitie en spetznatz , speciale eenheden van het leger. Met bruut geweld werden de demonstranten uit elkaar geslagen en in groepjes omsingeld, verder geslagen en opgepakt.


Veel van de circa 700 aangehouden mensen zijn weer vrij, na 'administratieve straffen' van tussen de tien en vijftien dagen. Ze zaten vaak opeengehoopt in de kleine detentiecellen van de Okrestina-gevangenis. 'Er zaten veel gewonden tussen', zegt Ilja Koeznetsioe, die zijn vijftien dagen erop heeft zitten. 'Maar de enige medische zorg die er was, bestond uit dokters die aspirines uitdeelden.'


Ilja is een Wit-Russische journalist (er werden die avond 25 journalisten opgepakt) en was wel wat gewend. 'Maar zulk geweld heb ik nog nooit gezien.' Hij was op het plein op zoek naar zijn Duitse tv-ploeg, maar herkende na elven hoe Andrej Sannikov door zijn bodyguard en zijn vrouw Irina van het plein werd weggesleurd. Hij bood ze een lift aan naar het ziekenhuis.


Het werd een korte rit. 'Sannikov leek zwaar gewond aan zijn been, Irina huilde en was in paniek. De bodyguard legde uit hoe hij ze allebei op de grond had gelegd en boven op ze was gaan liggen in een poging ze te beschermen. Maar de politie beukte in op alle lichaamsdelen die bloot lagen.' Binnen een paar minuten werd de auto gestopt door drie auto's met zwaailichten. Terwijl Irina nog telefoneerde met radiozender Echo Moskvi in Moskou, werden ze de auto uitgesleurd en ingerekend.


'Toen we in de gevangenis aankwamen, liep een officier door de gang. Hij zei: 'Straks nemen we jullie allemaal mee naar het bos en schieten we jullie dood.' Geintje.'


De massale arrestaties en de eerste huiszoekingen die avond en nacht vormden het begin van een veel bredere operatie, die gericht lijkt op het intimideren van alles wat riekt naar vrij of onafhankelijk. In het hele land worden dagelijks nog huiszoekingen gedaan en inwoners voor verhoor meegenomen naar de KGB. Activisten, journalisten, bloggers, medewerkers van politieke campagnes - de lijst is lang.


Telefoonbedrijven hebben de namen moeten doorgeven van alle mensen die zich op 19 december in de zone van de demonstratie bevonden. De uitvoering van deze gigantische operatie is in handen van de Wit-Russische KGB, die zetelt in een reusachtig pand in hartje Minsk.


Ergens in dit gebouw zitten ook nog de veertig verdachten vast, onder wie de 26 hoofdverdachten van het organiseren van de massale onrust. Onder hen oppositiepolitici als Sannikov en Neklyajev, sommige van hun medewerkers, twee journalisten, een academicus, en een studente van Molodoj Front (Jeugdfront). De gebroken ruiten van het regeringsgebouw - volgens talloze aanwezigen een 'provocatie' door onbekenden - zijn het enige 'bewijs' om deze mensen van een verkapte staatsgreep te beschuldigen, waarvoor ze vele jaren kunnen worden opgesloten. Ze worden geïsoleerd: geen enkel contact met familie, zeer minimaal contact met een advocaat.


Een paar kilometer verderop aan dezelfde centrale laan huist de organisatie Vesna, die de repressie in kaart probeert te brengen. 'We hebben een unieke situatie in Belarus', zegt leider Oleg Belevskyi. 'Tegen acht van de negen kandidaten die het tegen Loekasjenko opnamen, zijn aanklachten ingediend. Vier van hen zitten nog in de gevangenis.'


Maar het verhaal van de negende tegenkandidaat, Romantsjoek, is volgens Belevskyi ook een echo uit de Stalin-tijd. Ook toen had je massa-arrestaties en werden mensen soms vrijgelaten als ze een publieke verklaring aflegden. Alleen werden mensen toen door foltering tot een schuldbekentenis gedwongen, nu gebruiken ze enorme psychologische druk.'


Wat dreef president Loekasjenko tot deze rigoureuze aanpak, die zo in tegenspraak is met de voorzichtige toenadering tot het Westen van de afgelopen twee jaar? Loekasjenko lijkt westerse financiële steun hard nodig te hebben: hij ligt voortdurend overhoop met de leiders van het Kremlin, die de afgelopen jaren hun subsidies aan de gemankeerde Wit-Russische economie drastisch terugschroefden.


Bovendien bleek de EU gaarne bereid het spel mee te spelen. In ruil voor de vrijlating van een handvol politieke gevangenen, het tolereren van twee kleine onafhankelijke kranten en niet nagekomen beloften over vrije verkiezingen en liberalisering van de oude commando-economie, kreeg Loekasjenko de afgelopen twee jaar miljardenleningen van de EU en het Internationaal Monetair Fonds, bevriezing van de reissancties die tot dan golden voor de top van het regime en een plaats aan tafel in officiële EU-fora.


Geen wonder dat de Europese politici die Loekasjenko trachtten los te wrikken uit de Russische omhelzing zich diep bedrogen voelen. Als ultieme belediging kondigde Loekasjenko na de verkiezingen ook het gedwongen vertrek aan van de missie van de Organisatie voor Vrede en Samenwerking in Europa (OVSE), die al meer dan tien jaar een kantoor had in Minsk. Het waren OVSE-waarnemers die de massale fraude bij het tellen van de stemmen op 19 december hadden veroordeeld.


Er doen in Wit-Russische oppositiekringen twee verklaringen de ronde voor Loekasjenko's onverwachte zwenking. De ene variant schetst een strijd tussen hardliners en liberalen binnen het bewind. Hierbij zou de KGB zelf de ramen van het regeringsgebouw hebben ingegooid en Loekasjenko hebben gewaarschuwd voor een staatsgreep - met het harde ingrijpen als gevolg.


De andere variant heeft angst als leitmotiv. Loekasjenko zag de populariteit van de oppositie, nam kennis van de onafhankelijke peilingen en liet zich bijpraten door de vorig jaar in een volksrevolutie verjaagde Kirgizische leider Bakijev, die Loekasjenko asiel verleende. 'Loekasjenko wilde zijn goede relaties met het Westen behouden', zegt Aleksandr Milinkevitsj, die het in 2006 tegen Loekasjenko opnam. 'Maar uiteindelijk won de angst: hij koos voor controle over de maatschappij in plaats voor goede relaties met het Westen.'


Hoge politiek is niet Loetsina Chalips eerste liefde. 'Ik heb Andrej en Irina zo vaak gemaand niet zo actief te zijn. Wees gelukkig met je gezin, hield ik ze voor, als moeder en grootmoeder. Maar voor de verkiezingen waren ze echt optimistisch over de veranderingen onder de bevolking. Ik heb sinds hun arrestatie steun gekregen van talloze mensen, ook volstrekt onbekende. Maar de repressie is zonder weerga. Ik had nooit gedacht dit te kunnen doorstaan.'


Een dag nadat Loetsina deze woorden heeft uitgesproken, wordt in het appartement huiszoeking gedaan en wordt ze voor de ogen van Danil, die achterblijft met een oppasser, door de KGB afgevoerd. Ze nemen haar mee naar haar eigen woning, die ook wordt doorzocht.


's Avonds keert ze terug. Ze is doodvermoeid en spreekt fluisterend over de telefoon. 'Na de tweede huiszoeking was ik gebroken, ik kon niet meteen terug naar Danil maar ben bij een buurvrouw op adem gekomen.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden