Nieuws Onderwijs

Dwingt minister Slob de school dan toch tot nationale opvoeding?

Minister Slob wil scholen verplichten tot burgerschapsonderwijs. Opdat leerlingen betere burgers worden. Is dat dit keer meer dan politiek wensdenken?

Minister Arie Slob voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media (ChristenUnie) in de Tweede Kamer. Foto ANP

Willem van Oranje als de grondlegger van onze zelfbewuste republiek. De Statenbijbel met z’n tale Kanaäns als pijler van onze cultuur. Multatuli, ‘de man die het kolonialisme de nek omdraaide’. Aletta Jacobs, boegbeeld van de eerste feministische golf. En daar is Anne Frank, icoon van de kwetsbaarheid van onze beschaving.

Hoogleraar letterkunde Frits van Oostrom wil maar zeggen: een béétje onderwijzer kan alle kanten op met de Canon van Nederland, die hij in 2006 ontwierp als voorzitter van een speciale commissie . En dat zijn dan nog maar vijf van de vijftig ‘vensters’ op wat Nederland is. ‘De Grondwet’, zegt Van Oostrom, ‘die zit er ook in. Dat vertelde ik laatst aan collega’s in de VS. Vonden ze prachtig, want zoiets zou daar niet lukken. Te omstreden.’

Met meer dan gemiddelde belangstelling hoorde Van Oostrom dinsdag het nieuws over minister Arie Slob van Onderwijs. Die bereidt een wetsvoorstel voor dat scholen verplicht hun leerlingen op te voeden in democratie, vrijheid, mensenrechten, de rechtsstaat en andere waarden van de moderne Nederlandse maatschappij. ‘Kinderen worden immers niet geboren met een democratisch gen en krijgen niet vanzelfsprekend vanuit huis kennis en respect mee voor de basiswaarden van onze samenleving’, aldus de minister. ‘Wij zijn hierin veel te vrijblijvend geweest.’

Nederland is in verwarring

Zoiets zei ook wijlen Fons van Wieringen, toenmalig voorzitter van de Onderwijsraad, toen hij in 2005 het nationale debat over de Nederlandse Canon opende: ‘Nederland is in verwarring. De steeds grotere invloed van de Europese Unie, de individualisering, de opkomst van de islam. Juist in deze omstandigheden is het belangrijk om bijeen te brengen wat velen de moeite waard vinden.’

Niet lang na de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh, in de hoogtijdagen van het oplaaiende integratiedebat, reageerden kabinet en Kamer razend enthousiast: gedeelde identiteit moest beginnen met enig historisch besef bij de jeugd. Van Oostrom, nu terugblikkend: ‘Politiek komt in golven.’

Want de Canon kwam er. Inclusief website, schoolboeken, folders, filmpjes, postzegels. En natuurlijk De Canon – het bordspel. Maar wat daarna gebeurde, verdient enige aandacht van de huidige minister. Slobs voorganger Ronald Plasterk (PvdA) vond dat de Canon verplichte lesstof diende te worden, maar stuitte in het vierde kabinet Balkende (2007-2010) op weerstand van de christelijke coalitiepartners. Het CDA en Slobs eigen ChristenUnie verzetten zich tegen een te dwingende Canon. Zoiets zou de door hen gekoesterde vrijheid van onderwijs kunnen ondermijnen, vreesden zij.

Toen zij daarin gesteund werden door de Raad van State (‘Een inbreuk op de vrijheid van richting en inrichting’) koos Plasterk eieren voor zijn geld: de Canon werd niet als verplichting opgenomen in de kerndoelen van het onderwijs maar slechts als ‘inspiratiebron’ voor onderwijzers. De PO-raad, koepel van bestuurders in het basisonderwijs, toonde zich opgelucht: ‘Hoe minder er verplicht is, hoe beter het is voor scholen, zodat ze het op maat kunnen invullen.’

Alle kanten

En zo gaat het nu. Net als met de politieke opdracht tot ‘sociale integratie’ van alle leerlingen. Nederlands’ scholen kunnen er alle kanten mee op, zoals minister Slob nu tot zijn verdriet vaststelt in een toelichting op zijn wetsvoorstel: ‘De volledig open formulering van de burgerschapsopdracht geeft leraren en schoolleiders onvoldoende houvast.’ Het ontbreekt aan ‘heldere leerdoelen’ en scholen hebben ‘weinig inzicht in de ontwikkeling van hun leerlingen’. Sommigen doen het perfect en hebben burgerschap echt in het dna van de school verweven. ‘Bij anderen wordt burgerschap met één les per jaar afgedaan’, treurt Slob.

Tijd om over te gaan tot dwingende maatregelen, meent de bewindsman. Een school die niet onderwijst in ‘de vrijheid van meningsuiting, gelijkwaardigheid, begrip voor anderen, verdraagzaamheid, autonomie en het afwijzen van discriminatie’ zal daartoe voortaan door de Inspectie, met Slobs nieuwe wetsvoorstel in de hand, worden gemaand. Tegelijkertijd stelt hij zijn eigen achterban van christelijke scholen in één adem gerust: ‘De vrijheid van onderwijs blijft het uitgangspunt. Scholen houden veel ruimte om zelf inhoud en vorm te geven aan burgerschapsonderwijs.’

Toch geen symboolpolitiek?

Slob zal dus niet voorschrijven hoe scholen het aan moeten pakken. Laat hij daarmee niet de kans open dat een volgende generatie politici over tien jaar vaststelt dat het toch weer bij vrijblijvende symboolpolitiek is gebleven? Paul van Meenen, destijds lid van de Canon-commissie en nu Tweede Kamerlid voor D66, is optimistisch. Hij ziet voor gedeeld burgerschap, en dus ook voor de Canon, wel degelijk nieuw momentum nu zijn christelijke coalitiepartners alsnog overstag lijken te gaan. ‘Het is een mooi ding hoor, die Canon. Het Wilhelmus, de slavernij, al die onderwerpen waarover de laatste tijd zoveel te doen is, dat zit er allemaal al in. Natuurlijk mag de overheid daar richting in geven. De vrijheid van onderwijs is geen vrijbrief voor slecht onderwijs.’

Hoogleraar Van Oostrom moet het nog zien (‘ach ja, de vrijheid van onderwijs – het eeuwige slappe koord waarop de Nederlandse politiek balanceert’), maar verder wenst hij Slob veel succes: ‘Enige kennis van wat Nederland is en hoe zich dat heeft ontwikkeld, is belangrijk voor de burgerschapsvorming. Het materiaal is er al. Veel scholen werken er mee met veel elan en plezier. Ik denk dat we nu vooral de onderwijzers moeten vinden, opleiden en blijven inspireren om het goed over te brengen. Dat is de echte uitdaging.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.