Dwing iedereen tot een keuze inzake organen

Verplicht elke Nederlander te kiezen: orgaandonor, geen donor of het overlaten aan de nabestaanden.

Jaarlijks sterven 150 tot 200 patiënten terwijl ze op de wachtlijst staan voor een donor- orgaan. Vijf jaar na het Masterplan Orgaandonatie blijken de genomen maatregelen nauwelijks effectief en het beoogde doel niet te hebben gehaald. Het tekort aan orgaandonoren is niets nieuws, er is menig debat gevoerd over de mogelijke oplossingen voor dit probleem.


Zo is afgelopen week in de Tweede Kamer het wetsvoorstel van Pia Dijkstra (D66) voor het alsnog invoeren van het Actief-Donor-Registratiesysteem (ADR) besproken waarbij door andere Kamerleden enkele zwakke punten en onduidelijkheden werden aangegeven. Het draagvlak voor ADR lijkt toe te nemen, maar verscheidene partijen blijven grote bezwaren hebben tegen een systeem van automatische toestemming.


Het registreren van orgaandonoren gaat momenteel in Nederland nog volgens het opt-in-systeem. Dat betekent dat een orgaandonor zich moet aanmelden, met vele niet-geregistreerden tot gevolg. Bij overlijden worden de nabestaanden van degenen die niet zijn geregistreerd zodoende opgezadeld met een zware keuze. Wegens een aanhoudend tekort aan donororganen wordt al lang gesproken over een wijziging naar een ADR-systeem. Daarbij wordt ervan uitgegaan dat iedereen orgaandonor is, tenzij men expliciet aangeeft dit niet te willen zijn. Belangrijke, vooral ethische bezwaren hebben vooralsnog de invoering hiervan in de weg gestaan.


De beste oplossing voor het donorentekort is een systeem waarbij iedereen verplicht is een keuze kenbaar te maken; een mandated choice. Het principe is eenvoudig. Bij het aanvragen van bijvoorbeeld een legitimatiebewijs wordt de donorvraag voorgelegd en bij het ophalen van het document moet iedereen een keuze maken op het gebied van orgaandonatie. De keuzemogelijkheden veranderen niet, zo blijft de mogelijkheid om het aan je nabestaanden te laten, gehandhaafd. Het enige dat verandert, is dat je je niet kunt onthouden van het registreren van je een keuze.


Het mandated choice-systeem heeft belangrijke voordelen. Zo is in principe van 100 procent van de bevolking binnen vijf tot tien jaar het donatiestandpunt geregistreerd. De vraag zal bovendien elke tien jaar terugkeren, wat leidt tot een actuele wens van iedereen. Mede daardoor zal het frequent een gespreksonderwerp zijn in gezinnen en op scholen, temeer omdat niet iedereen op hetzelfde moment met de donatievraag zal worden geconfronteerd. Als iemand bij leven zijn keuze heeft vastgelegd om donor te zijn, hebben de nabestaanden daar veelal geen moeite mee. Is de keuze bewust aan de nabestaanden gelaten, dan stemt 55 procent van hen in met donatie. Is er geen registratie en ligt de beslissing daardoor bij de nabestaanden, dan kiest slechts 37 procent van de nabestaanden voor orgaandonatie.


Bij mandated choice is er voor iedereen duidelijkheid; dit is juist in de emotionele fase rondom een overlijden essentieel. Belangrijk voor de nabestaanden is om te weten dat iemand geen fundamentele bezwaren had, waardoor ze dus niet iets doen wat niet gewild was. Als iemand niet geregistreerd is, zijn de nabestaanden, mede doordat het veelal nauwelijks besproken is, vaak niet op de hoogte van het ontbreken van bezwaren. Is de expliciete wens bekend, dan biedt dit de mogelijkheid in een donatiegesprek de nabestaanden anders te benaderen door aan te geven dat deze bezwaren er niet zijn.


Kortom, mandated choice schept duidelijkheid en zadelt daarmee de nabestaanden niet op met een ondoenlijk zware keuze. Dure wervingscampagnes zijn niet langer nodig. Het geld dat hiermee vrijkomt, kan worden gebruikt voor gerichte voorlichting op het moment dat iemand er het meest ontvankelijk voor is: tussen het moment van aanvragen en het ophalen van een legitimatiebewijs.


Potentieel kritiekpunt op de mandated choice zou het recht op keuzevrijheid zijn. Dat impliceert immers ook het recht om je te onthouden van de keuze. Dit is zeker in Nederland met een lange liberale traditie een belangrijke waarde. We moeten echter niet de illusie hebben dat we nu geen keuze maken als we deze niet kenbaar maken. Door te zwijgen maken velen al impliciet en veelal onbewust een keuze: namelijk om de daadwerkelijke keuze aan de nabestaanden te laten. Donatie bestaat en daarmee ook de vraag. Een expliciet en bewust antwoord ontbreekt vaak in het huidige systeem.


Mogelijk krijgen sommige mensen het gevoel dat ze een keuze wordt opgedrongen en zullen ze daardoor principieel nee zeggen. Vermoedelijk is dit een kleine groep, die nu ook niet als donor geregistreerd staat. Daarnaast zullen tijd en voorlichting ook leiden tot acceptatie en inzicht in het systeem. Deze mensen zullen, net als ieder ander, na vijf jaar opnieuw met de vraag geconfronteerd worden. De invoering van een nieuw systeem zal nieuwe kosten met zich meebrengen. Dit betreft veelal eenmalig kosten om deze nieuwe structuur op te zetten, waarna mogelijk de kosten zelfs zullen dalen.


Alex GosseltAlex Gosselt

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden