Dwarsverbanden: Tussen kunst en actualiteit

Onderzoeker Frits Spangenberg van Motivaction meldde dat ambtenaren en burgers ontevreden zijn over elkaar. Daar had ambtenaar eerste klasse Dorknoper wel raad mee geweten.

Als bij Dorknoper afgelopen maandag voor een keer de Volkskrant op de mat was gevallen, in plaats van de Rommeldamse Courant, dan had de ambtenaar eerste klasse bij hoge uitzondering een verlofdag opgenomen. De relatie tussen burger en ambtenaar één groot misverstand? Een rampzalige mismatch? Even zou hij zich tot in zijn diepste vezels gekwetst hebben gevoeld. Om zich vervolgens de dag erop nóg vastberadener in dienst te stellen van de gemeente Rommeldam.


In niet mis te verstane bewoordingen concludeerde onderzoeker Frits Spangenberg van Motivaction dat ambtenaren en burgers ontevreden zijn over elkaar. 'Het zijn twee totaal verschillende mensen, die elkaar steeds minder begrijpen.' De publieksdienders hebben een positief beeld van zichzelf en denken dat burgers zo ook over hen denken. Maar het tegenovergestelde is het geval. Waar tweederde van de ambtenaren zichzelf 'nuttig' vindt en denkt 'respect te krijgen voor zijn werk', is slechts eenderde van de Nederlanders het hiermee eens.


Dan hebben ze het in Rommeldam nog goed voor elkaar. Tegen het decor van dit stadje tekende verteller Marten Toonder (1912-2005) de verhalen van Olivier B. Bommel en Tom Poes op. In De Partij voor de Blijheid (1951) was daar voor het eerst ambtenaar Dorknoper. Een tot het obsessieve aan toe plichtsgetrouw karakter waarin Toonder alle clichés over ambtenaren verenigt: rechtlijnigheid, regeldrift en voorzichtigheid.


Dorknoper ademt de liefde die Toonder voor zijn karakters had. De schrijver en tekenaar schetste ze kritisch, maar ieder met zijn sterktes en zwaktes. Dorknopers zeer strikte lezing van de regels leidt nogal eens tot wrevel bij de Rommeldammers, maar hij is wel een zeer correct dienaar van de magistratuur. De man die bij begroeting uit beleefdheid zijn bolhoed licht, is er één van de wet.


Gewapend met een schat aan dossierkennis en een soms onnavolgbaar ambtenarenjargon houdt hij de Rommeldammers aan hun plichten. Heer Bommel en de anderen begrijpen vaak niets van de verordeningen die hen worden opgelegd. Om maar niet te spreken over de repliek die Bommel krijgt wanneer hij een verklaring eist voor het uitblijven van vergunningen. Dorknoper: 'Postvariabele beslissingsmomenten zorgden voor chaotisering van het proces.' De kritiek van Nederlanders op ambtenaren 'uit de echte wereld' - ze zijn traag en niet doortastend - is ook de Rommeldammers niet vreemd. 'Kijk', zegt Dorknoper. 'U moet deze formulieren invullen in drievoud. En na voldoening van de verschuldigde leges en zegelkosten kunnen we aan het werk gaan. Wij, ambtenaren, zijn werkelijk de kwaadste niet. Met het een en ander zal een korte tijd gemoeid zijn. Een maandje of drie, schat ik.'


Net als de andere karakters en de verhaallijnen, is het figuur Dorknoper doorspekt van Toonders maatschappijkritiek. Toonder observeerde fijntjes de sociale structuren in onze samenleving en weerspiegelde die in de avonturen van zijn stereotype stripfiguren. Die waarnemingen waren zó scherp, dat veel van zijn bedachte woorden tegenwoordig behoren tot de Nederlandse taal.


Zo oversteeg ook de naam Dorknoper de stripreeks. De jongste generaties kennen ongetwijfeld de herkomst van de benaming dorknoper niet, maar weten wél dat iemand het dan over een overijverige ambtenaar heeft.


Een verschil met de ambtenaren van vlees en bloed, is dat Toonders Dorknoper zich wel degelijk realiseert dat burgers niet al te positief tegen zijn ambt aankijken. Maar daar begrijpt hij niets van: 'Wat is er tegen een fatsoenlijke bureaucratie? Ze gaat voor gelijke kansen. Het is een faire behandeling die vriendjespolitiek, willekeur en botte beslissingen tegengaat.'


Het dienen van de maatschappij, er voor de anderen zijn. Ook volgens de Nederlandse ambtenaren is dat het bestaanrecht van hun vak. Dat de burgers daar geen waardering voor hebben, zal ze niet in de koude kleren gaan zitten. Zoals Dorknoper al zei: 'Een ambtenaar heeft ook gevoel, al wordt dat dikwijls over het hoofd gezien.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden