DWARSVERBANDEN Tussen kunst en actualiteit

De nieuwsfoto van twee opgehangen bloggers in de narco-oorlog in Mexico brengt dezelfde wetteloosheid en vernedering in beeld als het barok-schilderij van de gebroeders De Witt, (vermoedelijk) van Jan de Baen.

Het is allemaal van een nauwelijks te bevatten gruwelijkheid. De absolute aantallen: sinds de Mexicaanse regering in 2006 de drugsbendes de oorlog heeft verklaard zijn zo'n 41 duizend mensen om het leven gebracht bij drugsgerelateerd geweld.


Maar ook de individuele gebeurtenissen, alleen al die van de afgelopen maanden, in een niet uitputtende opsomming: de 35 verminkte lichamen die in september voor de ogen van verbijsterde automobilisten in de kuststad Veracruz langs de weg werden gedumpt. De 32 lijken die de politie daar vorige week in drie huizen vond. De zes agenten die afgelopen zondag in de noordelijke deelstaat Zacatecas na afloop van een feest werden opgeblazen met een granaat die aanvallers in hun auto gooiden - naast de resten van de agenten werden ook nog drie ongeïdentifeerde lichamen gevonden. De 53 doden die vielen toen eind augustus een drugskartel een casino in Monterrey in brand stak.


De journalisten en bloggers die worden omgebracht omdat ze het wagen te blijven berichten over de narco-oorlog: in september werd de 39-jarige Marixol Macias Castaneda gevonden in de grensstad Nuevo Laredo, op een veldje, haar hoofd gescheiden van haar romp, wat computerapparatuur om haar heen. Eerder al waren aan een brug in de stad de gemartelde lichamen gehangen van twee andere bloggers, een man en een vrouw van begin 20.


De foto die persbureau Reuters daarvan verspreidde, kan symbool staan voor de wetteloosheid in Mexico en de vernederingen waarmee de moorden gepaard gaan. Het beeld roept de gebroeders De Witt in herinnering, zoals (vermoedelijk) de barokschilder Jan de Baen (1633-1702) hen vastlegde nadat het gepeupel ze had vermoord in Den Haag in 1672. Gemarteld en gemutileerd zijn ze ondersteboven aan een schavot gehangen. Het hart is ze uit het lijf gerukt en meegenomen als aandenken, net als hun afgehakte vingers en uitgesneden tongen; het verhaal gaat dat lichaamsdelen zelfs zijn geroosterd en opgegeten door de hysterische menigte.


Jan de Baen heeft de lynchpartij kennelijk gezien, zijn schilderij heeft eenzelfde journalistieke kwaliteit als de nieuwsfoto van Reuters. Wat een verschil met zijn eerdere portretten van de broers De Witt, en van hun ouders. Op die portretten, een paar jaar geleden gerestaureerd door het Dordrechts Museum waar ze hangen, staan de broers als de staatslui die ze waren. Cornelis (1623-1672), die in 1667 een grote rol speelde bij de beëindiging van de Tweede Engelse Oorlog, poseert als zeeheld. Zijn broer Johan (1625-1672), de raadspensionaris - en daarmee de machtigste man van de Republiek der Nederlanden - werd vastgelegd met op de achtergrond de vergaderzaal van de Staten van Holland, die onder zijn leiding was verbouwd.


Het is verleidelijk te denken dat De Baens schilderij niet alleen schokt omdat hij een schokkende gebeurtenis laat zien, maar ook de geschoktheid uitdrukt van de schilder zelf over het lot van twee mannen die hij kende en die hij, nog maar een jaar of drie eerder, op het toppunt van hun macht had geportretteerd.


Hij zet de gruwelijkheid nog wat aan, door het tafereel te schilderen bij nacht, waardoor alle nadruk valt op de langgerekte, lijkbleke lichamen van de broers, uitgelicht door de toorts op de voorgrond. Hij laat bloedrode wonden zien, kleurt ook het hoofd van de ene broer rood, tot pulp geslagen; de hond of kat op de voorgrond zou een aaseter kunnen zijn, als verwijzing naar het kannibalisme van de moordenaars.


Wat De Baens werk toont, is de enorme minachting voor wat eerst nog mensen van vlees en bloed waren. Aan dit schavot hangen geen mensen meer, maar afschrikwekkende dingen, zoals de drugsbendes in Mexico lichamen ontmenselijken door ze te behandelen als een soort gruwelijk afval.


Het is ook een minachting voor de autoriteiten, een manier om te zeggen: wíj maken hier de dienst uit. Het gepeupel, opgejut door de orangisten, nam het recht in eigen hand. In Mexico is elk nieuw lijk een boodschap van de drugskartels aan de regering dat ze nog zo hard de strijd tegen drugs kan uitroepen, maar dat ze er niets over te zeggen heeft.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden