Dwarsverbanden tussen kunst en actualiteit

De bevolking van Japan krimpt. In het boek The Children of Men zijn in Enge-land al 25 jaar geen kinderen meer gebo ren. Labiele vrouwen lopen met poppen rond. Toekomst voor Japan?

Nee, uitsterven zullen de Japanners niet zomaar. Maar nergens stijgt de levensverwachting zo sterk en daalt de vruchtbaarheid zo dramatisch als in Japan.


Onderzoekers van het Japanse ministerie van Volksgezondheid maakten maandag de meest recente cijfers bekend: waren er in 2010 128 miljoen Japanners, dat zullen er in 2048 100 miljoen zijn, en in 2060 nog maar 86 miljoen. En van die 86 miljoen zullen er minder dan 1 op de 10 jonger zijn dan


14 jaar, meer dan 4 op de 10 ouder dan 65. De bevolking krimpt, maar de levensverwachting stijgt. In 2060 is de gemiddelde levensverwachting voor Japanse vrouwen gestegen naar 91 jaar (vijf jaar meer dan nu) en van mannen naar 84 jaar (plus vier jaar).


Overbevolking met de daarbij horende uitputting van de aarde is een probleem. Maar krimp is dat ook. Ernstige bevolkingskrimp maakt pensioenen en sociale voorzieningen onbetaalbaar, het maakt huizen onverkoopbaar en leidt tot een tekort aan jonge, sterke mensen die zwaar werk kunnen doen en voor ouderen kunnen zorgen.


Dalende geboortecijfers zijn niet nieuw - sinds de jaren zeventig worden jaar na jaar minder baby's geboren in de rijkere landen. Voor de Britse schrijfster P.D. James was dat aanleiding voor een boek waarin ze zich voorstelde hoe een samenleving eraan toe zou zijn als er geen kind meer geboren wordt.


Haar The Children of Men (1992) speelt in Groot-Brittannië in 2021, 25 jaar nadat de laatste kinderen zijn geboren. Het waarom is onduidelijk - op een dag waren wereldwijd alle mannen onvruchtbaar, en was zelfs ingevroren sperma in laboratoria steriel.


James (Oxford, 1920), vooral bekend als detectiveschrijfster, beschrijft een samenleving zonder hoop, waarin mensen weten dat ze niets meer achterlaten voor het nageslacht. Geen boeken, geen kunst -, niets van wat wordt gemaakt heeft nog waarde voor de toekomst.


In Groot-Brittannië wonen de mensen in huizen die te ruim voor ze zijn, omdat het nergens voor nodig is naar iets kleiners te verkassen. Labiele vrouwen lopen rond met poppen in kinderwagens, echtparen nemen kittens in witte kleertjes mee naar de kerk om ze daar te laten dopen.


Sommige steden zijn aangewezen als 'bevolkingscentra', anderen vervallen tot spooksteden. In de bevolkingscentra worden sommige parken onderhouden, maar verwilderen andere. Het gebrek aan mankracht wordt deels opgelost door de Sojourners, 'gasten', die uit armere landen komen, maar beslist niet met open armen worden ontvangen. Ze worden uitgebuit, en als ze 60 zijn zonder pardon teruggestuurd.


En de oude mensen, voor wie in deze samenleving nauwelijks meer kan worden gezorgd, plegen massaal zelfmoord in wat Quietus (dood, genadeslag) wordt genoemd. De overheid faciliteert die zelfmoorden met bootjes die midden op een meer tot zinken worden gebracht. Dat die hulp soms regelrecht uitmondt in moord, past in de samenleving die James schetst, en die om het zacht te zeggen niet erg plezierig is. Er is geen toekomst meer en dat maakt alles nutteloos. Mede daardoor hebben de Britten hun interesse in politiek verloren en is er nauwelijks protest tegen de winnaar van de laatste democratische verkiezingen, die zich inmiddels tot tiran heeft ontpopt.


De hoofdpersoon, de 50-jarige wetenschapper Theo, is zo'n gedesinteresseerde Brit, en daarnaast de neef van de tiran. Pas als een groepje rebellen hem benadert, in de hoop dat hij de tiran tot rede kan brengen, lukt het hem niet langer zich afzijdig te houden.


De tiran vermurwen kan hij niet, waarna hij met de rebellen op de vlucht slaat en steeds beter merkt hoe door en door verrot de samenleving is geworden.


Japan probeert al dertig jaar het dalende geboortecijfer om te buigen, met maatregelen als kinderbijslag en gesubsidieerde kinderopvang. Misschien kan The Children of Men, in het Japans vertaald (als dat nog niet is gebeurd), als een overtuigend argument worden verspreid.


The Children of Men eindigt met de verrassende en onverklaarde geboorte van een baby. En met de dood van de tiran. Zijn neef lijkt hem te zullen opvolgen. Of het boek een happy end heeft (neef gaat het beter doen) of juist niet (neef zal zich evenzeer laten corrumperen door de macht) blijft bij P.D. James mooi ongewis.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden