Dwarsverbanden tussen kunst en actualiteit

De weerzinwekkende foto's van de moord op onschuldige burgers van het Kill Teamin Afghanistan en de inktzwarte etsen van de verschrikkingen van de oorlog vanFrancisco de Goya.

Ze deden het voor de lol. Voor hun fotoalbums. Of om ingelijst boven hun bed te hangen, tussen de voetbalplaatjes en pin-ups. Als herinnering aan het front. Omdat ze stoer waren. Het Kill Team werden ze genoemd, de soldaten van de 5th Stryker Brigade uit het Amerikaanse Seattle. Speciaal opgericht om de vijand te bestrijden, in Afghanistan. Maar ze bestreden ook onschuldige burgers.


De Amerikanen maakten er foto's van. Naar het schijnt enkele duizenden. Alleen dat al zegt iets over hun enthousiasme. Afgelopen dinsdag publiceerde het Duitse weekblad Der Spiegel er drie van. Uit piëteit. Maar die drie geven al een beeld van wat er op die andere moet zijn te zien.


Het zijn weerzinwekkende afbeeldingen. Soldaten die in vol gevechtstenue naast hun slachtoffers poseren, als jagers naast hun trofeeën. Of die dode Afghanen aan elkaar hebben vastgebonden, voor de rupsbanden van hun tank.


Gelachen hebben ze, de soldaten van het Kill Team. Naar het schijnt gaven ze elkaar na afloop een high five. En omdat fotograferen niet genoeg was, sneden ze van de doden ook nog een paar vingers af, of trokken ze een tand. Om mee te nemen. Voor de verzameling.


Het waren jonge soldaten, op hun eerste tour of duty. Een beetje geinen. Een beetje schieten. Ver van huis. Ver van alle moraal. Ver van de wereld die dit wellicht niet zou waarderen. Maar ja, who cares?


Onbedoeld zijn het ongecensureerde beelden van de oorlog in Afghanistan geworden. En van de oorlog in het algemeen. Daarvan zijn er inmiddels velen gemaakt. Zo lang de fotografie bestaat, nu ruim anderhalve eeuw. De Amerikaanse burgeroorlog en de Spaanse burgeroorlog. De loopgraven in Frankrijk en de Duitse en Poolse concentratiekampen. Vietnam, Rwanda, Abu Ghraib.


Denk aan de namen en de plaatjes verschijnen spontaan op het netvlies. Met verschillende hoofdrolspelers - daders en slachtoffers, soldaten en burgers - maar met een vergelijkbaar stramien. Overal heerst dezelfde ellende, verslagenheid, trots, overwinningsdrang, plezier.


Het geldt ook voor de 'fotoserie aller fotoseries' van de oorlog: Los desastres de la guerra van Francisco de Goya (1746-1828). De Spaanse schilder maakte de 82 etsen naar aanleiding van de 'desastres', de verschrikkingen tussen 1808 en 1814, tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog die de Spanjaarden (en Engelsen) voerden tegen Napoleon.


Goya heeft naar het schijnt die oorlog nooit daadwerkelijk gezien. Te oud. Doof. Hij is wel degene die, kijkend naar de gevolgen, zich een voorstelling heeft gemaakt wat er moet zijn gebeurd. Het resulteerde in het eerste realistische beeldverslag over wat oorlogvoeren betekent. Het blijkt net zo gevarieerd en weinig fraai als bij alle latere oorlogen: met dezelfde ellende, verslagenheid, trots, overwinningsdrang en plezier. Goya balde het samen in een even grimmig zwart-wit als in de beste foto's die Robert Capa 120 jaar later zou maken van de Spaanse burgeroorlog.


De Onafhankelijkheidsoorlog van 1808 tot 1814 betekende destijds het einde van de Verlichting. Niet het einde van alle oorlogen. Ook Goya's etsen, die pas in 1863 voor het eerst te zien waren, konden daar niet voor zorgen. Het zal Goya hebben gespeten. De 'Verschrikkingen van de oorlog' was als een aanklacht bedoeld. Een verlaat Verlichtingsideaal. Maar dat waren alle andere foto's nadien ook. Wellicht met een andere intentie gemaakt, zoals de kiekjes van het Kill Team, maar eenmaal gepubliceerd zorgend voor een vergelijkbare verontwaardiging. En met een vergelijkbaar effect: het helpt niets.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden