Dwarsdijken

Een uurtje in een badkuip zitten is prettig, erin wonen een stuk minder. Zeker als die kuip dreigt te overstromen, waardoor have en goed kopje onder gaan....

Daarom moest er een dijk komen, besloten de Hollanders, dwars door de polders, op de grens tussen Gelderland en Holland. Zodat het water van de Lek of de Waal wel de Gelderse akkers, weilanden en boerderijen kon overspoelen, maar níet de Vijfheerenlanden (en de Alblasserwaard). In een verdrag van 11 april 1284 wordt gesproken van de Dieffwech, in een document van 13 januari 1305 voor het eerst van

Divedyc.

De Diefdijk begint een paar kilometer ten westen van Culemborg, als een loodlijn op de Lekdijk, vanaf Fort Everdingen. Hij loopt via Everdingen en Leerdam door tot aan Gorinchem. Halverwege krijgt de dijk een handvol andere namen. Het is een prachtige route van bijna 24 kilometer, die in de weekends onveilig wordt gemaakt door kolonnes motorrijders.

Aan weerszijden grazen koeien en schapen op het talud. Aan de kant van Gelderland liggen verschillende bunkers uit de Eerste Wereldoorlog en het Interbellum, die deel hebben uitgemaakt van de Hollandse Waterlinie; vooral aan de Zuid-Hollandse kant steken daken van boerderijen boven de dijk uit. 'Hoera! Boer Bertus is getrouwd', staat met zwarte verf op een pallet geschilderd dat aan een boom is vastgetimmerd. Iets verderop loopt een ooievaar door de wei - een gunstig voorteken voor Bertus en zijn vrouw?

Na een paar kilometer wordt de Diefdijk gekruist door de A 2 van Utrecht naar 's Hertogenbosch. Deze opening in de waterkering heet een coupure. Bij dreigende watersnood wordt het gat gedicht: met grote katrollen kunnen zware schotten worden neegelaten. Elke twee jaar wordt het mechanisme getest, diep in de nacht om het verkeer niet te hinderen.

Meesterlijk idee van de Hollanders, zo'n dwarsdijk. Laat de Gelderlanders maar verzuipen! Maar toch ging het ook mét de Diefdijk herhaalde malen mis. Begin januari 1809 braken de Waaldijken bij Lent en Loenen. Koning Lodewijk Napoleon, de broer van de Franse keizer, toog naar het rampgebied en probeerde Gorinchem te verdedigen. Maar op 31 januari begaf ook de Diefdijk het, als laatste barrière. De koning begon een collecte voor de getroffenen, die maar liefst één miljoen gulden opbracht.

Sommige plaatsen waar de dijk is doorgebroken, zijn nog steeds te zien. Naast de dijk ligt een aantal grote waterplassen, kolken, waayen of wielen genaamd. Na zo'n doorbraak werd de dijk weer aangelegd, met een bochtje om de kolk heen.

Een aantal kilometers voorbij de A 2 maakt de Diefdijk een sierlijke S-bocht, om de grootste dijkdoorbraakkolk van Nederland te omzeilen. De doorbraak vond plaats in 1571. De Betuwe stond weer eens blank en een vloedgolf beukte tegen de Diefdijk. Die bezweek jammerlijk, precies op de plaats waar een oude rivierbedding de ondergrond van de dijk sneed. Het kwelwater moet zoveel zand hebben meegevoerd, dat het de dijk ondermijnde.

'Bulderend stroomde het vloedwater door het dijkgat naar Holland, ondertussen huizen, bomen, schuren, watermolens en kadavers meesleurend', vermelden de annalen. Twee jaar later brak de Diefdijk wéér op dit punt door. De waterplas die door deze Hollandse drama's ontstond - dertien hectare, tien meter diep - ligt er nog steeds: het Wiel van Bassa, vernoemd naar de Hollandse boerenfamilie die er een boerderij bezit.

De Diefdijk ligt vandaag wat verloren in het landschap, maar schijn bedriegt. Het is nog steeds een primaire waterkering die even nauwkeurig wordt onderhouden als de rivierdijken. In januari 1995 liep de Gelderse badkuip weer bijna over; ruim honderdduizend bewoners werden geëvacueerd. Bijna jammer dat de rivierdijken het hielden. Anders hadden we geweten wat de Diefdijk nog waard is.

Bart Dirks

Dit is de zesde aflevering in een serie over kunstmatig reliëf in het vlakke land.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden