DWARS IN DE ETHER

Al ruim twintig jaar is Radio 100 in de lucht. De illegale Amsterdamse radiozender brengt een 'zelfwerkzaam' geluid, dat bij de aanstaande herverdeling van de etherfrequenties dreigt te verdwijnen....

Als Erik, programmamaker van de Amsterdamse vrije zender Radio 100, de laatste alinea voorleest van zijn hilarische vertelling 'Je suis un rockstar' gaat in de geheime studio een belletje. Het is woensdagavond, tien voor acht. Erik drukt op een knop en even later zwaait een stalen kluisdeur open voor de man die de uitzending vanaf acht uur zal overnemen: DJ Razorblade Jr, bij Radio 100 ook wel de 'Kroatische underground fanaticus' genoemd, alias het scheermes.

Wat enkele minuten later op 99.3 FM de ether wordt ingeslingerd, is heftig. De fijnproever noemt het alternatieve muziek, voor het minder geoefende oor is het teringherrie. Razorblade zelf spreekt van melancholieke klanken. Zijn programma, onder de titel Koensjtgebit, staat in ieder geval haaks op mainstream en is een protest tegen de gladde internationale muziekbizniz, 'graag fonetisch zo opschrijven'.

Met Radio 100, al 25 jaar oud, gaat het uitstekend. Zo'n honderd medewerkers maken de klok rond en zeven dagen per week een programma dat immer inspireert. Luisteraars die dreigen leip te geraken van de wezenloze Hilversumse soundbites stemmen overdag af op Radio 100, dat uren achtereen zogeheten loops uitzendt: geluiden waaraan kop noch staart valt te ontdekken, maar met een zeer rustgevend effect.

Via de ether is de zender alleen in Amsterdam te beluisteren, maar dankzij internet ook overal ter wereld, in glasheldere kwaliteit. Niettemin verkeert de zender in levensgevaar.

Nederland, waar alles van enige waarde in euro's moet worden uitgedrukt, gaat namelijk ook de ether te gelde maken. Alle frequenties worden herverdeeld, tot en met de laatste millimeters van de FM.

Anarchie in de lucht is in Holland voortaan verboten. Het is uit met het gedogen; vorig jaar maart vond er al een inval plaats - zonder gevolgen evenwel: de politie kon de kluisdeur niet vinden.

Radio 100, allergisch voor regulatie en overig vakkenvullen, hoort nergens bij. Net als die talrijke andere vrije zenders elders in het land. Acuut gevaar dus. Programmamaker Erik van Radio 100, tevens belast met de gecompliceerde mediatechnische kant van de zaak, meent dat de dreigende eliminatie van de zenders eenvoudig kan worden voorkomen. 'Wij bepleiten een kleine verandering in de Mediawet, waarin vier of vijf frequenties worden vrijgegeven voor die broodnodige broedplaatsen op de radio.'

Politici en 'andere exponenten van de beslissingsmachine' worden bestookt om in Den Haag het tij te keren. De lobby is aangekleed met een wijdverspreide schriftelijke verklaring, waarin zoveel kapsones is samengebald dat de lezer even zou vergeten dat Radio 100 met zijn anarchistische radio-amateurs is voortgekomen uit de kraakbeweging.

'Met zijn consequente politiek/ cultuurkritische houding en subculturele inhoud weet Radio 100 een publiek aan zich te binden van alle gezindten en alle leeftijden. Radio 100 heeft internationale faam verworven als medebepaler van het culturele klimaat in de Nederlandse hoofdstad en heeft naast talloze Amsterdamse artiesten, kunstenaars en politici ook vele internationale bekendheden tot zijn gasten mogen rekenen. Onafhankelijke labels, lokale cultuur, activisten, underground, zelfwerkzaamheid, ongehoorde gasten en wereldverhalen vinden hun weg naar de ether.'

Internationale bekendheden? Van bijvoorbeeld een Helena Velena (Heleen Gif), de parel van anarchistisch Italië, heeft Radio 100 nog nooit gehoord, terwijl deze Romeinse transseksueel met haar woeste website, haar interactieve orgasmen en trefzekere Vaticaanpunk toch echt regelmatig alle vrije zenders en alternatieve podia van Italië op de kop zet. Onda Rossa, de Radio 100 van Rome? Onbekend bij de dames en heren in Amsterdam.

Erik zet er Lydia Lunch tegenover. Een 'post-punk-celebrity uit New York', die live op Radio 100 haar Europese debuut maakte. Met vrije radiomakers in bijna álle landen in Europa, aldus Erik, staat Radio 100 in contact. Die Helena Velena zit hem dus dwars. 'Dat moet jij eens uitzoeken, Klaas', zegt Erik.

Klaas (38) is 'internetfilosoof'. Samen met de jurist Flori (32) en organisatiedeskundige Erik (42) verzorgt hij op woensdagavond tussen zeven en acht uur al vele jaren Het Tweede Uur, 'Hollandse meditaties en verhalen'. Geweldig hoe het trio zich elke week vanuit een vast café en immer conspiratief begeeft naar een pand in het stadsdeel Oud-West. Ieder heeft het verhaal dat hij die dag heeft geschreven (inderdaad wereldverhalen) en 's avonds voor de microfoon zal presenteren, strak onder de arm. Geen van hen heeft een sleutel van de studio.

Bij de deur wordt op een anonieme bel gedrukt, die door de voorgaande programmamaker wordt geopend. Vervolgens gaat het via sluipgangen en nauwe trappetjes naar de geheime studio, die veel wegheeft van een bunker. Een etmaal lang dezelfde procedure. De meeste medewerkers kennen elkaar niet: alleen voorgangers en opvolgers zien elkaar. Slechts een klein groepje van wisselende samenstelling, de Proeftuin genaamd, weet wie wanneer achter de microfoon zit. De Proeftuin houdt geregeld audiëntie, ergens in de hoofdstad. Ook die bijeenkomsten worden uitgezonden.

In de Proeftuin worden alle aspirantprogrammamakers gecontroleerd op racistische en/of seksistische afwijkingen. Wie deugt krijgt te horen waar de bel zit en hoe de apparatuur moet worden bediend. En voor de rest bekijken ze het maar: anarchisme alom. Wel 1,40 euro per uur betalen voor een sluitende exploitatie.

Half Amsterdam weet waar die studio zich (zo ongeveer) bevindt, maar niemand vertelt het verder. Waar de zender is verborgen, weet zelfs burgemeester Cohen. Toch houdt iedereen z'n mond. Een indicatie: vanaf het dak van het hoofdbureau van politiebureau in de Marnixstraat is richting Oud-West een buitenproportionele antenne te zien. Ongeveer dáár is de zendinstallatie verstopt. Hoewel, met de moderne techniek weet je het nooit.

Als Flori, Klaas en Erik zich melden, wordt opengedaan door Fransien, al vijftien jaar The Voice van Radio 100. Menige omroeper in het Hilversumse mediapark moet jaloers zijn op die stem. Fransien verzorgt in de namiddag het nieuws en overige afleiding. Haar bijnaam 'Lady Deppd Hour' moet letterlijk worden genomen. Fransien: 'Het gaat om diepte. Zes, zeven interviews op elkaar stapelen en tegelijk uitzenden. Je krijgt een fantastisch resultaat.' Afgewisseld of gemixt met muziek. Fransien zeult al vijftien jaar haar eigen vinylplaten mee naar de studio. Een conference van Godfried Bomans zit er weleens bij.

Fransien en die andere praatjesmakers van Radio 100 zijn groentjes vergeleken met de vitale Dr. Doowop, voor in de zeventig, die elke vrijdag met close harmony ('Muziek uit die dagen') de lucht ingaat. Teksten als 'Who did you meet in heaven, that made you the angel you are' (The Ink Spots) hebben de sympathieke radio-amateur verzekerd van vele duizenden vaste luisteraars.

Zij zullen het niet begrijpen als hun zender en unieke presentator mogelijk worden geofferd aan de euro. Zomin dat de fans van programma's als D'r uit, ('Uitgaansinformatie met Dick'), The OK-Show ('Japanse punk') of A Love Supreme ('Militante poëzie') het veld moeten ruimen ten faveure van het Radio 1 Journaal (publieke omroep) of het zo mogelijk nog vervelender Skyradio (commercieel).

Wie het met deze stelling niet eens is, wordt door Radio 100 van harte uitgenodigd overmorgen, zondag, de dag na de landelijke demonstratie op de Dam tegen de dreigende oorlog in Irak (Radio 100 is tégen) opnieuw naar Amsterdam te gaan. Voor één keer wordt de studio verplaatst naar De Melkweg, op een steenworp afstand van het hoofdbureau van politie. Bijna alle programmamakers zullen er aantreden, voor toelichting en een pittig debat.

De muziek ter plekke is avantgarde. Het orkest Radboud Mens & MVK staat garant voor 'extreme noise'. Mens is binnen de scene bekend als 'fortecist', vertegenwoordiger van een stroming in de klassieke muziek, die vanaf begin vorige eeuw haar inspiratie vond in de (afval)productie van de geïndustrialiseerde samenleving. Programmamaker Erik geeft een indicatie van wat de bezoekers staat te wachten.

'Mooi voorbeeld van die stroming is de artiest die zich zo'n honderd jaar geleden halfnaakt in een bad met afgewerkte olie werpt. Hij kruipt er weer uit en dicht met veel lawaai: ik heb zojuist een bad genomen in de vooruitgang. In die richting moet je denken als we het over Radboud hebben, al zal hij het met mijn uitleg absoluut niet eens zijn.'

Fictieschrijver en -verteller Flori, de advocaat: 'Ik hoop niet dat we worden gelegaliseerd. Legaal betekent hogere kosten, omdat je aan voorwaarden moet voldoen. De lol is er dan vanaf. Waar kun je in Nederland nog echte amateurradio maken?' Tegen Erik en Klaas: 'Misschien moeten we de zender weer echt ondergronds maken, zoals begin jaren tachtig. Elke dag van de ene naar de andere plek rijden. Ze vinden ons nooit.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden