Dwangbuis met boodschap

De Amerikaanse taalkundige en antropoloog Benjamin Whorf dacht dat de structuur van een taal de manier beïnvloedt waarop mensen over de wereld denken....

In het Hopi ontbreken volgens hem grammaticale tijden, en bestaan geen woorden die verwijzen naar het verstrijken van de tijd. De hypothese van Whorf was dat de indianen daarom ook een andere tijdsbeleving hebben.

Het kan nauwelijks toeval zijn dat regisseur Godfrey Reggio voor de films in zijn Qatsi-drieluik, waarvan Naqoyqatsi het afsluitende deel is, titels koos in de Hopi-taal. Het werk van Reggio heeft een eigen tijd en een eigen ritme, wat in de eerste plaats komt doordat een verhaal, personages en dialogen ontbreken. Het zijn collages van honderden filmbeelden, die samensmelten tot commentaar op de westerse beschaving.

Na het openingsshot van Naqoyqatsi, de Toren van Babel van Pieter Breughel de Oude, volgt een onophoudelijke stroom van symbolen, geometrische patronen, computeranimaties, en digitaal bewerkte archiefbeelden.

De ritmes in Naqoyqatsi ontstaan door de montage, door de muziek van Philip Glass, en doordat er in de film geen shot aanwezig is dat op de normale snelheid wordt afgespeeld. Sporters en soldaten zijn alleen te zien in extreme slow-motions, wolken en verkeer schieten juist versneld voorbij. Opnamen van legers, van natuurkundige formules op schoolborden en van straaljagers in formatie worden naast elkaar gezet alsof het gelijktijdige fenomenen zijn.

Naqoyqatsi is Hopi voor 'leven als oorlog'. Met die titel geeft Reggio meteen het programma van zijn film af. Hij laat met de diepgang van een Benetton-reclame veelbetekenende beelden voorbijkomen.

Vertraagde explosies, ronddraaiende logo's van multinationals, politici en beroemdheden die de indruk wekken te zijn gefilmd in een wassenbeeldenmuseum. Een computeranimatie van een misdaad, confrontaties van demonstranten en politie. Het zijn symbolen van een onnatuurlijke en gewelddadige wereld.

Het moge duidelijk zijn: de trilogie heeft een moraal. Op de credits van het eerste deel, Koyaanisqatsi, werden meerdere vertalingen van de titel gegeven, waarvan de laatste luidde: 'omstandigheden die vragen om een andere manier van leven'. Verander de wereld - dát is de expliciete boodschap van de films.

Die boodschap wordt tegelijkertijd, vreemd genoeg, tegengesproken door de fatalistische visie van Reggio. Naqoyqatsi presenteert de wereld, of zelfs de kosmos, als een botsing van blinde en abstracte krachten die alleen passief kunnen worden ondergaan.

Vooruitgang, oorlog en techniek worden vormgegeven in een zondvloed van digitale beelden. Mensen zijn in de drie films geen persoonlijkheden, maar marcherende massa's; steden zijn mierenhopen. Gezichten en lichamen zijn in de symfonische aspiraties van Reggio van ondergeschikt belang.

Zo problematisch als het moralisme van de Naqoyqatsi is, zo overtuigend is opnieuw het samenspel van de ritmes van montage en muziek. Het belangrijkste stijlfiguur van Reggio is de herhaling, en dat maakt hem een ideale partner voor Philip Glass met zijn bijna mechanische composities. Meestal volgen de beelden en muziek elkaars ritme nauwkeurig, soms zorgt een asyn-

chrone episode voor het nodige contrast. Wanneer rookslierten loom door het beeld bewegen, antwoordt de geluidsband juist met een hamerende xylofoon.

Op de soundtrack zijn ook enkele uitzonderlijke momenten van individualisme te vinden - de solo's van cellist Yo Yo Ma, die als enige even uit de dwangbuis mag ontsnappen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden