Dwalen in de illusies van Sugimoto's spiegelpaleis

Tussen de realiteit en het gefotografeerde beeld zitten bij de Japanse kunstenaar Sugimoto altijd een paar extra lagen. Zijn Seascapes zijn als Rothko's in zwart-wit.

Hyena-Jackal-Vulture, 1976 uit de serie Diorama's van Hiroshi Sugimoto.

Het komt er zelden van, maar in het geval van de Japanse fotograaf Hiroshi Sugimoto (1948) zou de kijker het eens moeten proberen. Om het werk, dat onder de verzamelnaam Black Box de komende maanden in Foam te zien is, geheel zonder voorkennis te bekijken. Dat betekent natuurlijk ook dat u hier niet meer verder kan lezen. Mocht u dat wel doen: spoilerwaarschuwing!

Wat zien we als we in de zaal met Portretten staan? Statige zwart-witportretten van historische figuren. De Japanse keizer Hirohito, Fidel Castro en Lenin, maar ook Henry VIII en zijn vrouwen. Foto's van schilderijen is de eerste gedachte. Niet zo vreemd en ook niet helemaal uit de lucht gegrepen, maar Sugimoto heeft er nog een paar lagen tussen geschoven. Hij heeft portretten gemaakt van wassen beelden, zoals ze staan opgesteld bij Madame Tussauds in Londen en Amsterdam, en in het geval van Hirohito: Ito, Japan.

De beelden van de vrouwen van Henry zijn op hun beurt weer gebaseerd op schilderijen en de fotograaf heeft geprobeerd het lichtplan van de schilder te kopieren, maar ook de pose van de geportretteerde en het formaat van de foto's wijzen naar het geschilderde portret.

De wassen beelden zijn op hun beurt de meest generieke afbeeldingen van de historische figuren die er zijn. Kijk maar naar die revolutionaire kop van Fidel; zo gaat hij de geschiedenis in, niet als die stokoude man die de laatste jaren nog maar heel sporadisch voor de camera opdook.

In de spectaculaire serie Diorama's schept Sugimoto eenzelfde spiegelpaleis, waar de fotografische waarheid geheel zoek is. Reusachtige zwart -witfoto's van spectaculaire landschappen bevolkt door dieren in alle mogelijke poses. De foto's werden gemaakt in het American Museum of Natural History in New York. De enorme en meer dan zeventig jaar oude, diorama's - kijkkasten - zijn daar de grote trekpleister. In elk diorama wordt een typisch, generiek landschap met een aantal opgezette dieren in actie getoond. De schitterende achtergronddoeken suggereren de diepte van een Afrikaans savannelandschap of een Amerikaanse prairie.

In beide gevallen zal de bezoeker van Madame Tussauds of het Museum of Natural History geen probleem hebben om de kunstmatigheid van de voorgeschotelde taferelen te waarderen. Hoe beter het lijkt, hoe geslaagder de illusie. Maar de foto's van Sugimoto lijken eerder een commentaar op het medium fotografie zelf: het onvermogen om de ziel van een persoon of de essentie van een landschap vast te leggen. Of, diapositief, het vermogen van de foto om 'een overpeinzing te zijn over waarneming, illusie, representatie, leven en dood' (aldus Foam). Als architect ontwerpt Sugimoto Japanse rotstuinen, ook een vorm van illusie, waarbij op een paar vierkante meter een heel landschap wordt gesuggereerd.

De fotograaf-kunstenaar werkt aan een aantal series die allemaal een strak omlijnd concept hebben en in een aantal gevallen nog niet zijn afgerond. In Lightning fields komt er zelfs geen camera aan te pas; Sugimoto belicht fotopapier met elektrische ontladingen. En in Theaters fotografeert hij lege bioscoopzalen, waarbij hij de sluitertijd laat samenvallen met de lengte van de film die hij laat draaien. De film verdwijnt en de zaal baadt in een melkachtig wit licht dat van het doek straalt.

Zijn bekendste serie is wellicht Seascapes, waarmee hij in 1980 begon en die inmiddels uit meer dan tweehonderd foto's bestaat. Op verschillende plekken van de wereld (de fotograaf woont zelf afwisselend in Tokio en New York) fotografeert hij de zee, vanaf de kust, waarbij de lijn van de horizon het werk exact in tweeën deelt. Het resultaat roept associaties op met de abstracte kleurvlakken van Rothko, maar dan in zwart-wit. In serie is het effect nog sterker, met een lichte zee/donkere lucht, donker water/heldere lucht en alle varianten daartussen, geschoten vanaf kustlijnen over de hele wereld. Foam heeft de muren van de Sugimoto-expositie fraai donkergrijs gemaakt, het licht laag gehouden, waardoor de werken zelf licht lijken te geven.

Record in Foam

Foam Fotografiemuseum Amsterdam sluit dit jaar af met 240 duizend bezoekers, een record voor het museum, dat volgend jaar 15 jaar bestaat.

Publiekstrekkers onder de 22 tentoonstellingen die Foam dit jaar aan de Keizersgracht in Amsterdam organiseerde, waren de overzichtstentoonstelling van de Duitse fotograaf Helmut Newton, de presentatie van de Chinese kunstenaar/activist Ai Weiwei, het nostalgische werk van de Franse fotograaf Jacques-Henri Lartigue en de series uit de vluchtelingenkampen van Calais van de Nederlandse fotograaf Henk Wildschut. Van de kleinere tentoonstellingen deden twee exposities over archieven van oude foto-studio's het goed: de Amerikaanse Mike Disfarmer en de Albanese Marubi Studio, dat onder de titel Dynastie Marubi was te zien.

Voor 2017 staan er exposities met William Eggleston, Gordon Parks en Andre Kertesz op het programma.

www.foam.org

De bekendste foto uit de serie Seascapes is Boden Sea, Uttwil (1993), door U2 gebruikt voor de cover van het album No line on the horizon. Sugimoto vroeg niet om geld maar om het gebruik van het titelnummer. En hij wilde geen tekst op de cover. Alleen de foto.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden