Dwalen als een schim in een netwerk van contradicties Hans Boland vertaalt Lermontov in het Wassenaars

Als er in het Russisch staat: 'Ik ben er bijna doodgegaan van de honger', dan is het beter om dat niet te vertalen met: 'Ik kreeg er geen hap te eten.'..

MELCHIOR DE WOLFF

Als er staat: 'Ten slotte dook er een jongen van een jaar of veertien op uit het voorhuis', dan moet dat niet worden: 'Tenslotte dook er een ventje van een jaar of veertien op uit het achterhuis.'

Als er staat: 'De voorman leidde ons door de stad', dan is dat iets anders dan: 'De korporaal kwam met ons mee.'

En als er staat: 'Soeda v pristani jest', dan betekent dat dat er boten aan een steiger liggen - niet 'schepen op de rede'. Een schip kan op de rede van Vlissingen liggen, of van Harwich of Singapore, niet op de rede van een onaanzienlijk haventje ergens aan de Zwarte Zee. Pristan betekent 'aanlegplaats', 'steiger', eventueel: 'pier'. Voor de uitdrukking 'op de rede liggen' heeft het Russisch trouwens het fraaie, aan het Nederlands ontleende stojat na rejde.

De narigheid begint al met de titel. Als een boek Geroj nasjego vremeni heet, dan moet dat worden vertaald als Een held van onze tijd. Wie het als De held van onze tijd vertaalt, veroorzaakt allerlei onnodige moeilijkheden. Tenzij je het, zoals de slavist Hans Boland zich klaarblijkelijk heeft voorgenomen, in het Wassenaars wilt vertalen.

Want inderdaad: voor het Russische latsjoesjka substitueer je dan niet het correcte 'krot' of 'bouwval', maar 'stulpje'. Voor nakazat neem je niet 'straffen' of 'aanwrijven', maar 'euvel duiden'. Voor 'de hemel mag weten' of 'God mag weten', neem je 'Joost mag weten'. Heus, je krijgt een enige vertaling op die manier, echt schattig, zonder dollen, maar met het strenge en stuurse taalgebruik van Michail Joerjevitsj Lermontov heeft het allemaal geen donder te maken. De roman is immers te lezen als een pleidooi voor waarachtigheid, een gepassioneerde afrekening met de kitsch van de Romantiek en met de zoetigheid die bij het publiek de maag had bedorven. Zo formuleert Lermontov het letterlijk in zijn inleiding: isportilsja zjeloedok. Maar zelfs die bedorven maag is in Bolands keukenmeidenvertaling vervangen door een maag die 'van streek' is geraakt.

En waarom eigenlijk de held van onze tijd? Zoals bekend bezit het Russisch geen lidwoord, dus het onderscheid tussen bepaald en onbepaald is afhankelijk van de context. Maar als je Lermontovs voorwoord zorgvuldig leest, dan blijkt dat de titel zonder enige restrictie als een held van onze tijd moet worden begrepen. Het boek is bedoeld als portret, niet van een individu, maar als de compositie waarin 'alle gebreken van onze complete generatie' worden weergegeven.

In de verantwoording bij zijn vertaling geeft Boland drie kromme argumenten voor dat de. Een held is volgens hem een cliché, het klinkt minder sarcastisch dan de schrijver zou hebben bedoeld, en anderhalve eeuw na de eerste publikatie zou de 'historische dimensie van Lermontovs held onvergelijkbaar veel groter (zijn) dan bij zijn geboorte', waardoor 'andere helden (. . .) onontkoombaar gezien worden in hun relatie tot de held'.

Je zou je, na lezing van deze versie, kunnen afvragen of deze vertaler in staat is om een cliché of een sarcasme te onderscheiden. Ik geloof daar niet zo in, zoals ik ook niet geloof dat de helden uit boeken die niemand meer leest, 'onontkoombaar' als de varianten van Lermontovs hoofdfiguur moeten worden geïdentificeerd. En al evenmin geloof ik in de mythe die hier ook weer eens van stal wordt gehaald, en die voorschrijft dat het boek 'toe was aan een moderne Nederlandse versie'.

Het mag waar zijn dat slechte vertalingen soms sneller achterop raken dan goede vertalingen, maar wie het werkstuk van Boland vergelijkt met de versie van Aleida Schot in de Russische Bibliotheek van Van Oorschot, zal vaststellen dat die laatste - hoewel niet overal even briljant - veel exacter, veel 'droger' en in elk geval een stuk mooier is. Weliswaar geeft Schot geen aantekeningen, maar daar staat weer tegenover dat ze ook geen foute aantekeningen geeft, zoals Boland, die er bij het geboortejaar van de Russische toneelschrijver Aleksandr Sergejevitsj Gribojedov maar liefst zeven decennia naast zit.

Wat jammer dat de oude Van Oorschot niet meer leeft, want bij wijze van spreken hoor je zijn reactie al door de telefoon bulderen: 'Voor een bedrag, nauwelijks het dubbele van wat u verspilt aan die liederlijke schertsvertaling van de heer Boland, lever ik u een integrale Held van onze tijd, samen met nog honderden prachtige pagina's Garsjin, Herzen en Korolenko, gezet uit de Bembo, in ballonlinnen gebonden, en uitsluitend vertaald door lieden die Russisch in hun pakket hadden.'

Ik houd er nu over op, maar moord blijft het. Des te ernstiger, omdat Een held van onze tijd als een van de meest verblindende prestaties in de geschiedenis van de Russische roman kan worden beschouwd, en in zekere zin als een van de zeldzame boeken die hun schaduw tientallen jaren vooruit hebben geworpen. Dat ligt in de eerste plaats aan de geraffineerde en libertijnse manier waarop Lermontov zijn held heeft ontworpen, als een constructie die opgebouwd is uit zeer ongelijksoortige onderdelen, een door het toeval gestuurde assemblage van karaktereigenschappen, stemmingen, opvattingen, voorgeschiedenissen en handelingen. Het effect daarvan is dat het boek nauwelijks verwantschappen vertoont met 'normale', realistische romans waarin de verzinsels op een zo overtuigend mogelijke manier worden gepresenteerd. Het is alsof Lermontov - in een stadium waarin er met het Russische proza nog nauwelijks een begin was gemaakt, het boek verscheen in 1841 - de realistische procédés al één voor één heeft herkend, maar zich verheven voelde boven de ambitie om 'ware gebeurtenissen' te bedenken. Het construeren van een verhaallijn, de organisatie van een scènewisseling, het vlechtwerk tussen dialoog en beschrijving - hij moet exact hebben voorvoeld hoe een auteur dergelijke processen kan beheersen, maar juist in die beheersing moet hij maar matig geïnteresseerd zijn geweest. Zijn werkelijke interesse gold het verschil in kennis tussen hem en de lezer: hoeveel moet een lezer weten om de draad niet kwijt te raken, hoe weinig moet hij weten om het gevoel te hebben dat hij nooit werkelijk greep op de materie zal krijgen?

Grigori Petsjorin, de hoofdpersoon, is een monument van egocentrisme. Tegelijkertijd wordt hij beheerst door een verpletterende onverschilligheid ten aanzien van de vraag hoe de rest van zijn leven eruit zal zien, in welke situatie hij morgen of overmorgen zal terechtkomen, respectievelijk of hij wel of niet door een verdwaalde kogel kan worden uitgeschakeld. De truc is uiteraard om dat niet letterlijk te vertellen. Het karakter van Petsjorin wordt weerspiegeld in de indirecte en incomplete waarnemingen van anderen, in de onopgeloste raadsels die over hem de ronde doen, in zijn dagboekaantekeningen, waarin hij zich beter of dapperder voordoet dan hij werkelijk is. Hij bestaat voor zover er over hem wordt gesproken, door buitenstaanders of door hemzelf, en daarmee dwaalt hij als een schim door een netwerk van contradicties.

Dat netwerk bestaat uit vijf lijnen die nergens parallel lopen. De voorstellingen die iemand zich maakt van zichzelf en van hoe hij zou willen zijn, de dingen die hij meemaakt, hun chronologie, de voorstellingen die hij oproept bij anderen, en de vorm die die voorstellingen aannemen zodra zij in de taal zijn gefixeerd, leveren in hun onontwarbare combinatie dat gevoel van fataliteit op dat alle grenzen tussen plan en willekeur doet vervagen. Het interessante daarbij is dat Lermontov zich niet heeft laten sturen door een meer of minder gesofisticeerde vervreemdingsfilosofie: noch het Unbeha gen an der Kultur, noch enig marxistisch georiënteerd alienatie-begrip zou bij hem ook maar een voet aan de grond hebben gekregen. De put waarin hij staarde, was door hemzelf ontdekt, en vormde geen onderdeel van het een of andere programma dat buiten de literatuur moest worden gesitueerd.

Om die put leefbaar te houden, om de fataliteit verdraagbaar te maken - daar is een spel voor nodig, liefst een spel waarin de onderscheiden posities van de gefingeerde structuur tegen elkaar worden uitgespeeld. Halverwege de roman last Lermontov een beschouwing in, als inleiding op het dagboek van zijn hoofdfiguur dat de volgende honderd pagina's in beslag zal nemen. Hij suggereert dat hij dat dagboek drastisch heeft bewerkt en dat hij van de gelegenheid gebruik heeft gemaakt zijn 'eigen naam boven het werk van een ander te zetten'. Terloops wordt verteld dat er ook nog een dik cahier bestaat waarin het complete levensverhaal van Petsjorin is te lezen. Het leek de schrijver beter dat cahier nog even te verbergen, maar 'eens zal ook dat aan het oordeel van de wereld worden onderworpen'.

'Misschien', zo vervolgt de auteur, 'zullen enkele lezers mijn oordeel willen weten over het karakter van Petsjorin. Mijn antwoord daarop is de titel van dit boek. 'Welk een boosaardige ironie', zullen zij zeggen. Ik weet het niet.'

Lermontov richtte zich tot een publiek dat het bestaan van 'allerlei tragische en romantische booswichten' op de mouw was gespeld. Zelf had hij aan dat op de mouw spelden actief meegeholpen, in zijn door demonen en klopgeesten bewoonde gedichten. Maar met die vier woorden - 'ik weet het niet' - overhandigde Lermontov zijn werkelijke literaire geloofsbrieven.

Daaraan dankt hij niet alleen zijn positie van een van de voornaamste schrijvers uit de Russische literatuur. Het maakt hem ook tot een van de meest intrigerende uitvinders van de moderne ironie. Dat wil zeggen: van een levensgevoel dat volledig als het produkt van het persoonlijke moet worden gekwalificeerd.

Michail Lermontov: De held van onze tijd.

Uit het Russisch vertaald door Hans Boland. Historische Uitgeverij, ¿ 29,90.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden