Duwen en trekken aan de Turkije-deal

De Europese leiders waren vorige week nog euforisch over de principeafspraak met Turkije. Maar de Turkse eisen hebben dat doen omslaan in huiver en scepsis. Wat zijn de struikelblokken?

Kinderen hebben in een tent een vuurtje gemaakt in een geïmproviseerd vluchtelingenkamp bij de Griekse plaats Idomeni, op de grens met Macedonië. Beeld null
Kinderen hebben in een tent een vuurtje gemaakt in een geïmproviseerd vluchtelingenkamp bij de Griekse plaats Idomeni, op de grens met Macedonië.

Alle bouwstenen voor een baanbrekend vluchtelingen-akkoord met Turkije liggen op tafel, zegt een ervaren Brusselse diplomaat. 'Maar het is als met Rubiks kubus: je moet de blokjes wel in de juiste volgorde krijgen.' En het is geenszins gezegd dat de Europese regeringsleiders daar vannacht of vrijdag in slagen. Zoals een nauw betrokken EU-ambtenaar analyseert: elke bouwsteen afzonderlijk bevat voldoende politiek dynamiet om de deal op te blazen.

Niettemin is de druk om een akkoord te sluiten immens. 'Er is geen alternatief', benadrukt Europees Commissaris Timmermans, die afgelopen maanden als bemiddelaar/onderhandelaar tussen Brussel en Ankara pendelde. 'Tenzij we van Griekenland één groot Europees opvangkamp willen maken en van Idomeni de Europese norm.' In het Griekse Idomeni zitten duizenden vluchtelingen vast in de modder en kou omdat ze de grens met Macedonië niet over kunnen.

De leiders moeten hun weerzin overwinnen tegen de uitruil met Turkije en hun onderlinge verdeeldheid overbruggen. De euforie van vorige week, toen ze een principeafspraak maakten met hun Turkse collega Davutoglu, heeft plaatsgemaakt voor huiver, scepsis en (bij sommigen) afschuw. Een overzicht van de belangrijkste bouw- en struikelblokken.

Terugnemen vluchtelingen door Turkije

Turkije is bereid alle migranten die in Griekenland arriveren terug te nemen vanaf een nog te bepalen datum. Mede door scherpe kritiek van vluchtelingenorganisaties als UNHCR en het IOM, willen de leiders in het akkoord verankerd zien dat er geen sprake kan zijn van massale deportatie, zo blijkt uit de vertrouwelijke verklaring waarover de premiers zich vanavond buigen. Alle asielverzoeken worden individueel behandeld op de Griekse eilanden en beroep is mogelijk. Griekenland krijgt daarvoor financiële en personele steun van de lidstaten en Turkije. Economische migranten moeten terug naar Turkije omdat ze überhaupt geen recht op asiel hebben. Maar ook de meeste erkende vluchtelingen zoals Syriërs mogen teruggestuurd omdat Ankara hun rechten zal respecteren. Daarvoor moet zowel Griekenland als Turkije nog wel een paar nationale wetten aanpassen.

Om de vrees bij de leiders weg te nemen dat de Europese waarden in de Egeïsche zee verdwijnen, wordt benadrukt dat het om een 'tijdelijke en uitzonderlijke' maatregel gaat, bedoeld om handelspraktijken van de mensensmokkelaars kapot te maken.

Vluchtelingendeal

Donderdag begint de EU-top die moet leiden tot afspraken met Turkije over het indammen van de vluchtelingenstroom. Lees ook: De Tweede Kamer gunt Rutte weinig speelruimte en Turkse 'chantage' is koren op de molen van de Brexiteers.

Europa neemt Syriërs uit Turkije

Voor iedere Syriër die Turkije laat terugkomen van de Griekse eilanden, accepteert de EU één Syrische vluchteling uit Turkije. EU-landen doen op vrijwillige basis mee aan dit 'een-op-eenmechanisme', een concessie aan de Oost-Europese landen die geen bindende Brusselse asielquota accepteren. Uit de ontwerpverklaring blijkt dat een beroep wordt gedaan op eerder door de EU-landend toegezegde opvangplaatsen. Als de stroom Syriërs naar Griekenland (nagenoeg) is opgedroogd - wat de bedoeling is - kunnen EU-landen die dat willen verdergaan met het overnemen van vluchtelingen uit Turkije, conform het plan van bondskanselier Merkel en PvdA-leider Samsom. 'De een-op-een mag niet veranderen in een geen-voor-geen', aldus Timmermans.

Versnellen onderhandelingen Turks EU-lidmaatschap

Davutoglu eist dat de EU haast maakt met haar belofte uit oktober vorig jaar om de toetredingsonderhandelingen 'nieuw leven in te blazen'. Hij wil op korte termijn de onderhandelingen openen op vijf nieuwe beleidsterreinen (hoofdstukken). Cyprus is mordicus tegen zolang Ankara Cypriotische schepen en vliegtuigen de toegang tot Turks grondgebied ontzegt en geen aanstalten maakt de bezetting van Noord-Cyprus te beëindigen. Nicosia kan rekenen op de steun van de andere lidstaten. De ontwerpverklaring meldt dan ook alleen dat een besluit over 'nieuwe hoofdstukken (...) zo snel als mogelijk' wordt genomen. De Turkse premier zal naar verwachting vrijdagochtend meer eisen.

Opheffen visumplicht voor Turken

Een belangrijke kwestie voor Ankara. Turken moeten uiterlijk per 1 juli zonder visum naar Europa kunnen reizen. Veel lidstaten, met Frankrijk voorop, vrezen echter voor een massale toestroom van Turken waar ook nog eens terroristen tussen kunnen zitten. De afspraak over het verdwijnen van de visa dateert echter al van eind 2013. In de ontwerpverklaring staat dat Turkije uiterlijk eind april aan alle 72 vereisten voor het opheffen van de visumplicht moet voldoen. Een oogje dichtknijpen is er volgens Timmermans niet bij. Momenteel vervult Turkije 35 van de 72 criteria, die variëren van de uitgifte van fraudebestendige, biometrische paspoorten, tot een goede asielprocedure en het waarborgen van de mensenrechten.

Miljarden voor Turkije

De EU bood Ankara eerder 3 miljard euro aan om als hulp bij de opvang van de ruim 2,7 miljoen vluchtelingen Turkije. Dat bedrag leidde tot maanden geruzie tussen de lidstaten wie het zou betalen. Davutoglu vraagt nu echter 6 miljard. In de ontwerpverklaring staat dat die extra miljarden er mogelijk eind 2018 komen.

Alternatieve vluchtroutes

Verschillende lidstaten vrezen dat als de Grieks-Turkse route dichtgaat, vluchtelingen via andere wegen Europa proberen te bereiken. Turkije wordt gevraagd de doortocht via Bulgarije en de Zwarte Zee af te grendelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden