reportage stedenbouw

Duurzame energie, recycling en hightech-stadslandbouw in je moestuin: ’s lands eerste ‘smart city’ verrijst in Helmond

Vandaag wordt de stedenbouwkundige visie van UN Studio gepresenteerd. Ben van Berkels presenteert Brainport Smart District, met 1.500 woningen.

Brainport Brandevoort Smart District, Helmond Brandevoort, the Netherlands, 2018. Beeld UNStudio

Van retro-wijk naar ‘living the future’; Helmond maakt een opmerkelijke architectonische U-bocht. Twintig jaar geleden zette de stad zichzelf op de kaart met de vinexwijk Brandevoort, een gehistoriseerde wereld van grachtenpanden en kasteelhuizen. Vandaag wordt pal daarnaast het startschot gegeven voor ’s lands eerste ‘smart city’: Brainport Smart District. Naar een stedenbouwkundige visie van architect Ben van Berkel van UN Studio - onder meer bekend van de Erasmusbrug in Rotterdam – zal hier ‘de slimste woonwijk ter wereld’ verrijzen: een mix van 1500 huizen en bedrijvigheid, waar geëxperimenteerd wordt met de laatste snufjes op het gebied van duurzame energie, recycling en hightech-stadslandbouw.

Waarom Helmond? Het initiatief komt van Elphi Nelissen, hoogleraar duurzaam bouwen aan de TU Eindhoven. Ze droomt van ‘een betere wereld; een samenleving die gezond, sociaal en duurzaam is, veilig en in optimale balans met zijn omgeving’ en ontwikkelt daartoe samen met haar studenten nieuwe technologieën. Ze zocht een plek om deze in de praktijk te testen, en belandde via voormalig wethouder Paul Smeulders (GroenLinks) in Helmond, dat een leeg stuk grond beschikbaar had en hoge duurzaamheidsambities.

Vijftien jaar geleden ontwierp Ben van Berkel het ‘Huis van de Toekomst’ in Amsterdam-Zuidoost, waarin bedrijven als Philips nieuwe producten toonden; inmiddels is het niet meer in gebruik. Brainport Smart District is ‘het stedenbouwkundig plan van de toekomst’. Het ontwerp bouwt voort op het omringende agrarische landschap met zijn langgerekte kavels. De wijk krijgt eenzelfde structuur: tien ‘stroken’ annex buurten rond een centraal park, gekoppeld aan het werkgebied. 

‘Uniek’ aan dit plan is de flexibiliteit en de combinatie van innovaties op een grote schaal, zegt Van Berkel. ‘We koppelen kringloopsystemen aan het opwekken van duurzame energie, wateropslag, elektrische voertuigen en kennis over gezondheid; mensen gaan hier dertig procent van hun voedsel zelf verbouwen. En het wordt een sociaal-inclusieve buurt, die we samen met de toekomstige bewoners ontwikkelen.’

De inspraak, de moestuinen en de utopische sfeer op de artist’s impressions roepen associaties op met de woongroepen uit de jaren zeventig. Het grote verschil, zegt de architect, is dat we nu over (digitale) data beschikken, waarmee je kunt meten wat werkt en wat niet. UN Studio houdt zich al twintig jaar bezig met het ontwerpen aan de hand van data omtrent het gebruik van stedelijke ruimtes. Met zijn technologie-tak UNSense wil Van Berkel een dataplatform ontwikkelen dat informatie over water, energie- en materialenstromen bundelt, en waarbij de burger de regie krijgt over eigen data. ‘Het idee is dat de bewoners profiteren van de door technologie verworven kostenbesparingen, door data als waarde te beschouwen.’

‘Het vernieuwende zit in de ruimte voor experiment’, zegt wethouder Cathalijne Dortmans. De stedenbouwkundige visie is een ‘raamwerk’ voor ontwikkelingen, waarbij men zich uiteraard dient te houden aan de duurzame principes. Dortmans: ‘Er gaan dingen lukken en mislukken, daar leren we van. Dat maakt het tot de slimste wijk.’

Juist door het aanpasbare karakter is het lastig te zeggen hoe de wijk er precies uit gaat zien; de beelden die nu gepresenteerd worden, moeten we niet letterlijk nemen. ‘Belangrijk vind ik dat het een wijk wordt voor iedereen, niet alleen voor de early adopters’, zegt Dortmans. De bedoeling is dat er naast koop- en middenhuurwoningen ook driehonderd sociale huurhuizen komen. Daarnaast zijn er veertig zelfbouwkavels waar particulieren of groepen hun duurzame droomhuis kunnen bouwen. 

Of dat voor iedereen weggelegd is? Met 327,50 euro per vierkante meter (ex BTW) liggen de huidige grondprijzen in Helmond een stuk hoger dan in bijvoorbeeld zelfbouwwijk Almere Oosterwold, waar je nu 74 euro per vierkante meter betaalt, al mag je daar slechts een deel van je kavel bebouwen en moet je ook de grond bouwrijp maken en wegen zelf aanlegen.

Het eerste project dat nog dit jaar gerealiseerd wordt, is de CASA-woning die studenten van de TU Eindhoven hebben ontwikkeld. CASA staat voor Comfortable, Affordable and Sustainable Alternative for Housing in the Netherlands. Het omvat drie wooneenheden en is opgebouwd uit één enorme stalen kolom waarin alle technische voorzieningen komen, en verwisselbare (niet-dragende) gevels van duurzame materialen.

Wat de wethouder hoopt te zien over tien jaar? ‘Dan moet de droom - in elk geval deels - steen zijn geworden. De bijeenkomsten met geïnteresseerde bewoners liet zien dat er de motivatie is om het anders te gaan doen. Er is optimisme, en dat willen we een plek geven in deze wijk.’ Voor Van Berkel is het plan geslaagd als ‘mensen er blij zijn’, en – dat hoor je een architect niet vaak zeggen – het tegen die tijd ‘veelvuldig gekopieerd is’.

Brainport Smart District (2019-2028)

Stedenbouwkundige visie: UNStudio
 met Felixx Landscape Architects & Planners, Metabolic, Habidatum

De zeven principes van Brainport Smart District:

1. Circulair op het gebied van energie, water, voedsel en zorg.

2. Betrokken: bewoners beslissen mee over de inrichting van de buurt.

3. Sociaal inclusief: toegankelijk voor alle inkomensgroepen en culturele achtergronden.

4. Gezond: groene buitenruimte die uitnodigt tot beweging en ontmoeting.

5. Digitaal: gebruik van (geanonimiseerde) data om innovaties te testen en de wijk af te stemmen op gebruik van bewoners.

6. Mobiel: duurzaam vervoer met geautomatiseerde, elektrische en gedeelde voertuigen.

7. Wijk met energie: eigen energieopwekking en -opslag via ‘smart grid’.

Ben van Berkel

Ben van Berkel (1957) brak in 1998 door met de bouw van de Erasmusbrug in Rotterdam. Samen met Caroline Bos leidt hij het bureau UNStudio, dat vanuit vestigingen in Amsterdam, Frankfurt, Shanghai en Hong Kong werkt aan projecten over de hele wereld. Hun gebouwen kenmerken zich door glooiende vormen, die voortkomen uit het ontwerpen met 3D-computerprogramma’s; het tornadovormige station Arnhem is een sprekend voorbeeld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden