'Duurzaamheid en winst zijn niet tegengesteld'

Unilever heeft een heel behoorlijke reputatie op het gebied van duurzaamheid. Topman Paul Polman hamert op het belang ervan. 'Get out of this mindset.'

'Waarom moet over duurzaamheid altijd negatief gesproken worden? Iedereen weet inmiddels toch dat filantropie niets oplost. Doordat wij kinderen leren hun handen te wassen, gaan er twee miljoen minder kinderen dood. Dan verkopen wij meer zeep en we maken meer winst. Daarmee bouwen we meer fabrieken, én we leren meer kinderen hun handen te wassen. Wat is er mis met dat model?


Kennelijk zijn mensen geprogrammeerd om in tegenstellingen te denken. Jij tegen mij. Winners tegen losers. Korte termijn tegen lange termijn. If you get payed a lot, you must be screwing someone.


Get out of this mindset. Als jij probeert alles hetzelfde te doen, verandert er nooit wat. Als je leeft in je eigen kleine wereldje, wordt er niks opgelost. In Nederland is dat blijkbaar moeilijker te begrijpen dan in andere landen.'


Als topman Paul Polman van Unilever praat over duurzaamheid, raakt hij niet alleen gepassioneerd. Hij raakt geïrriteerd, vooral als gevraagd wordt naar het eventuele spanningsveld tussen de belangen van aandeelhouders (die hogere winst willen) en de belangen van arme mensen (die minder geld voor hun producten willen betalen). Dat spanningsveld, zo betoogt Polman, is er niet.


In het riante hoofdkantoor van Unilever - een klassiek Victoriaans gebouw aan de Theems in Londen waaraan op een oude grijze gevelsteen na geen enkel Unilever-embleem hangt - heeft hij plaats genomen aan een tafel in een sober ingerichte kamer. Hij leunt achterover, op enige afstand van de tafel, armen over elkaar.


Voor het eerst heeft Unilever, het Brits-Nederlands bedrijf in levens- en wasmiddelen en persoonlijke verzorging, een jaarverslag opgesteld van zijn niet in geld uit te drukken prestaties voor de mensheid. Dus over milieu, over het verbeteren van de gezondheid van mensen, over het bestrijden van de honger. Het is het eerste voortgangsrapport over het Sustainable Living Plan, het ambitieuze duurzaamheidsplan dat Unilever anderhalf jaar geleden presenteerde. Een van de doelstellingen: de milieubelasting per eenheid product halveren vóór 2020.


Duurzaamheid is het stokpaardje van Paul Polman (55), sinds 2009 bestuursvoorzitter van het concern. Polman praat in het openbaar meer over milieu, over de eindigheid van de grondstoffen en over armoede en honger dan over omzet en winst. Niet voor niets bereikte hij de tweede plaats in de 'Duurzame 100' van het dagblad Trouw.


Uw inzet op duurzaamheid, is die ideologisch gemotiveerd of is het de manier om uw winst op termijn zeker te stellen?

'Wij leven toch allemaal in één wereld? Wij maken winst, ja, maar vaak wordt niet begrepen wat dat betekent. Onze winst gaat naar onze pensioenen, of we bouwen er fabrieken mee waarmee we werk scheppen. Dat is hoognodig, want in Europa bijvoorbeeld is niet alleen een financieel probleem, maar ook een probleem hoe we de groei terugkrijgen. Je kunt je als grote mondiale onderneming niet meer permitteren niet duurzaam te opereren. Mensen die denken op de manier van dertig jaar geleden, die kunnen dat niet begrijpen, maar als je niet anders gaat denken, dan zal er ook nooit iets veranderen.'


Polman spreekt met zachte, wat hese stem, waardoor hij nog wat meer gaat lijken op Marlon Brando in The Godfather. Zijn Nederlands heeft een flinke dosis Engels opgelopen. Hij spreekt gedreven, laat zich moeilijk onderbreken voor een vraag maar onderbreekt de vragen op zijn beurt moeiteloos. Zijn spreekstijl is de monoloog, waarin hij in hoog tempo feiten, namen en getallen strooit.


Unilever beroept zich al heel lang op zijn duurzame karakter. Al in 1998 zei toenmalig bestuursvoorzitter Morris Tabaksblat dat de palmolie duurzaam moest worden gemaakt; einde dit jaar is het zover. Het concern heeft zijn eigen definities van wat duurzaam is, maar het is onmiskenbaar dat het altijd al serieus wordt genomen.


Maar met het Sustainable Living Plan ging Unilever een forse stap verder, legt Polman uit. Het gaat niet meer om de milieuprestaties van het bedrijf zelf. Het gaat om de hele inwerking op de wereld, van gezondheid tot werkgelegenheid en milieu, uiteengerafeld in meer dan zestig doelstellingen. Daarbij wordt niet alleen gekeken hoe het bedrijf het doet, maar ook wat de toeleveranciers zoals de boeren doen, en zelfs wat de consument met de producten doet.


Gaat Unilever in zijn eentje de wereld veranderen?

'Als wij de enigen zijn die veranderen, is er over tien jaar in de wereld niets veranderd. Met het Sustainable Living Plan proberen wij een model te bouwen. Dat is een filosofie. Wij moeten zorgen dat de samenleving die ons zo succesvol maakt, succesvol blijft. Dat is een symbiose. Je moet dus samenwerken. Daarom hebben we bijvoorbeeld onder leiding van Jan Peter Balkenende de Dutch Sustainable Growth Coalition opgericht, met bedrijven als FrieslandCampina, Heineken, Philips en DSM.


'Wij willen onze kennis op dit vlak delen. Bijvoorbeeld: hoe verander je het gedrag van consumenten? Wij lopen er tegenaan dat mensen lang onder de douche staan, en op te hoge temperaturen de was doen. Hoe kun je dat veranderen? Bij dit soort vragen zijn bedrijven niet met elkaar in concurrentie.'


Lopen bedrijven nu voor op de politiek?

'Laatst was David Cameron, de Britse premier, in Indonesië. Daar heeft hij gezegd dat hij zich aansluit bij die bedrijvencoalitie tegen illegale boskap. Dus ja, bedrijven lopen nu voorop en de politiek volgt.


'Dat kan ook niet anders. In een groot deel van de wereld moeten nieuwe leiders worden gekozen. In China, Amerika, Frankrijk. In Nederland. De politiek zit in een impasse. Daardoor verschuift de verantwoordelijkheid steeds meer naar de bedrijven. Die nemen nu de initiatieven.


'Het is geen toeval dat Nederlandse bedrijven zoals AkzoNobel, DSM en Philips zeer verantwoordelijke bedrijven zijn. Nederland heeft met zijn poldermodel een grote voorsprong op gebied van samenwerken.'


Inmiddels lijkt overal in de wereld de bereidheid tot samenwerken te verminderen.

'Dat klopt. Je ziet het in Europa. Je ziet het bij het klimaatakkoord dat er niet kwam. Aan het wereldhandelsakkoord dat er steeds maar niet komt. Het vertrouwen in de overheden is nu historisch laag. Maar het bedrijfsleven komt straks bij de Rio+20, de nieuwe klimaatonderhandelingen in Brazilië, met eigen voorstellen. Wij willen er nieuwe bindende regels aankondigen. De overheden kunnen wel stoppen, maar het bedrijfsleven gaat gewoon door.'


U vindt dat er geen tegenstelling is tussen duurzaamheid en winst maken. Maar u legt alleen verantwoording af aan aandeelhouders, en hun ultieme criterium is of er winst wordt gemaakt.

'Ik ken geen enkele aandeelhouder die wil investeren in een bedrijf dat vervuilt, of dat mensen werkloos maakt. U zet het neer als een tegenstelling maar dat is het niet.'


U zet het neer als een symbiose en dat is het ook niet.

'Nou, we presteren anders heel goed met deze aanpak. De beurskoers is de afgelopen drie jaar met 68 procent gestegen. Afgelopen jaar waren wij het best presterende bedrijf op de Amsterdamse beurs. Wij deden het beter dan Nestlé.'


Waarom bande Unilever de plofkip pas nadat Wakker Dier met een actie begon?

'U bekijkt de wereld kennelijk vanuit een Nederlands perspectief. Maar het klopt niet wat u zegt. Wij hebben altijd de initiatieven genomen. We waren jaren geleden de eersten die scharreleieren gingen verwerken in producten; waar was dat Wakker Diertje toen? Inmiddels heeft de hele EU alleen nog maar scharrelkippen voor de eieren. Voor Unox-rookworst gebruiken we eind dit jaar al 60 procent scharrelvarkens. In Ben & Jerry's ijs zitten alleen fairtradegrondstoffen. Als je ziet hoe de koeien leven die voor onze producten worden gebruikt: man, je zou zelf wel een koe willen wezen.'


U schrijft dat het kapitalisme de inkomensverschillen vergroot en daardoor de duurzaamheid bedreigt.

'Ik ben kritisch op het kapitalisme, maar dat wil niet zeggen dat ik ertegen ben. De prestaties van het kapitalisme zijn de afgelopen decennia enorm geweest. Maar de groei heeft wel de overheidstekorten tot gevolg gehad. Als we allemaal gaan leven zoals de Amerikanen, dan hebben we vijf werelden nodig; als we leven zoals de Europeanen, dan drie. Maar we hebben er maar één. Dus er is hyperconsumentisme aan de ene kant, terwijl veel mensen zijn achtergebleven aan de andere kant.


'Er kan heel veel verbeterd worden, en dat moet ook want het huidige systeem is oneerlijk, en dus op den duur onhoudbaar. De Occupy-beweging heeft dat aangetoond.'


Hoe duurzaam is het dan dat u 5,8 miljoen per jaar verdient?

'Dat is weer een typisch Nederlandse vraag. Wij proberen de inkomens van een half miljoen kleine boeren te verbeteren. Wij werken in India met 400 duizend kleine distributeurs, de Sterke Moeders, zodat ze geen honger meer hoeven lijden. Dat doet geen enkel bedrijf.


'Iedereen vindt het goed dat een voetballer die een goal maakt, 10 miljoen verdient. Het inkomen van de Unilever-bestuurders is laag in vergelijking tot andere bedrijven. Kijk naar de top-100 van bedrijven en je zult het zien. En we hebben al drie jaar niets aan ons salaris veranderd. Je krijgt geen goede bestuurders als je iedereen dezelfde beloning geeft als een theeplukker.


'Je kunt maar van één bord eten, en als je sterft, kun je niets meenemen. Dat ben ik met u eens. Wat ik met mijn geld doe, daarover leg ik geen verantwoording af. Ik besteed mijn geld goed aan de samenleving.'


Goed op dreef, maar u moet het wel willen begrijpen

Unilever heeft veel vooruitgang te melden over zijn milieuprestaties en zijn bijdrage aan het welzijn in de wereld. Alle elektriciteit in Europa: groen. Alle palmolie (Unilever is 's werelds grootste gebruiker): eind dit jaar duurzaam. Van de ingekochte landbouwproducten is 24 procent duurzaam; een jaar geleden 14 procent. Wasmiddelen die na één keer spoelen uit de was zijn verdwenen, werden geïntroduceerd. Vrieskasten werden vervangen door milieuvriendelijker types.

Desondanks meldt het bedrijf dat de belangrijkste milieucriteria (water, broeikasgas, afval) 'ruwweg onveranderd' zijn. Maar Paul Polman heeft daar andere opvattingen over. Hij negeert het gegeven in zijn eigen rapport. 'We zijn juist enorm vooruit gegaan. Het is ingewikkeld, u moet alle details maar lezen, ze staan in het rapport. De CO2-uitstoot van het vervoer is sterk verminderd. De helft van onze fabrieken heeft nu zero afval.'

In het verslag staat duidelijk dat de prestaties per eenheid product 'ruwweg gelijk' gebleven zijn, maar Polman houdt vol dat bedoeld wordt: de prestaties over de totale opgetelde productie. 'Misschien is het verwarrend, het zijn moeilijke dingen. Van Engelse journalisten kreeg ik heel andere reacties, moet ik zeggen. Het rapport is in het Engels, misschien is dat het probleem.'

Maar zijn directeur duurzaamheid voor de Benelux, Anniek Mauser, ziet het heel anders. Inderdaad, de milieuprestaties per eenheid product zijn ruwweg gelijk gebleven, zoals het rapport stelt. Dat komt, zegt Mauser, doordat voor het eerst de hele keten wordt bekeken, van boer tot en met consument. 'We hebben als bedrijf enorme stappen voorwaarts gezet, in onze fabrieken, en in het vervoer. Maar een groot deel van de milieu-effecten ligt bij boeren en consumenten.'

Bij haarverzorging bijvoorbeeld is 86 procent van de CO2-uitstoot toe te schrijven aan de consument, en van het waterverbruik zelfs 99 procent. Mauser: 'De grote uitdaging is dus om het gedrag van de consument te veranderen. Daarvoor gaan we binnenkort in Nederland een pilot starten, samen met het Wereld Natuur Fonds.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.