Duurzaam: de dominante trend in Dutch Design

Zelfontwikkelde grondstoffen als palmleer of algentextiel worden dominanter in design. Wat leveren dit soort innovaties op? En gaan bedrijven erin mee?

Een zoutstoel van Eric Geboers

Alleen al in de Europese Unie worden jaarlijks 600 miljoen naaldbomen gekapt voor houtproductie. Miljarden dennennaalden blijven daarbij ongebruikt achter in de bossen. Zonde, vond Tamara Orjala, student aan de Design Academy Eindhoven. Meer dan een jaar lang deed ze proefjes, wat uitmondde in een procedé om textiel te maken van deze ongeveer 450 miljoen kilo dennennaalden. Voor de productie van dit Boswol gebruikt ze uitsluitend traditionele technieken als vermalen, stomen, persen en verharsen. Potentiële bijproducten zijn oliën en verf, zodat ook de dennennaalden zelf volledig worden gebruikt. Na de lancering van Boswol op de Dutch Design Week (oktober 2016) ging het meteen viral en werd het onderscheiden met de Duurzaamheidsprijs 2016. Terwijl het nog nauwelijks meer is dan een reeks materiaalproefjes, waaronder enkele klossen wol en een prototype van een krukje en een vloerkleed.

Toch verbaast deze aandacht voor een speculatief afstudeerproject niet. Onderzoek naar alternatieve grondstoffen en duurzame materialen is een dominante trend in design. Naast het Boswol waren op de Dutch Design Week ook stoelen met leer van vissenhuiden en lampen van gerecycled bouwpuin te zien. Er was glas van strandzand. Er waren gordijnen van algen. Zelfs uit rioolwater worden restjes wc-papier gefilterd, waarvan weer allerhande interieurproducten worden gemaakt. De grote winnaar bij de Dutch Design Awards was Christien Meindertsma met de Flax Chair, een stoel van gevouwen matten van het 'vergeten' materiaal vlas.

'Ontwerpers raken doordrongen van het besef dat veel grondstoffen schadelijk zijn, uitgeput raken of niet meer beschikbaar zijn om geopolitieke redenen', zegt Ruud Balkenenende, hoogleraar circular product design aan de TU Delft. 'Dus wordt er gezocht naar alternatieven.' Helaas zijn niet alle materiaalinnovaties even duurzaam als ze lijken. 'Soms kost het bijvoorbeeld veel energie of water om een materiaal te maken. Daarom is het noodzakelijk kritisch te blijven.' Toch is de Delftse hoogleraar positief over de hausse aan materiaalexperimenten, ook over de buitenissige die het wellicht nooit tot product schoppen. 'Ontwerpers weten hun onderzoek vaak prikkelend te presenteren. Dat draagt enorm bij aan bewustwording over duurzaamheid.'

Dat niet alle materiaalexperimenten uitmonden in een praktisch consumentenproduct hoeft geen bezwaar te zijn, meent ook ontwerper Tjeerd Veenhoven, die uitsluitend werkt met zelfontwikkelde materialen als palmleer en algentextiel. 'Innovatie en meetbaar rendement gaan niet altijd samen. Soms stuit je tijdens een onderzoek bij toeval op verrassende ontdekkingen.' Neem het Boswol. Pas tijdens de ontwikkeling van het materiaal bleek dat je ook oliën en kleurpigment van dennennaalden kunt maken. 'Dat kan dan weer resulteren in compleet nieuwe materialen en toepassingen die nooit waren ontdekt als al bij voorbaat was gezegd dat meubels van dennennaalden maken onzin is. Je hebt nu eenmaal voorlopers nodig die de boel opschudden. Bovendien staat van tevoren niet vast hoe lang een onderzoek duurt.'

Veenhoven kan het weten. Het duurde jaren voordat hij het procedé om leer van palmbladeren te maken onder de knie had. 'Deze zomer hebben we een serie van tweeduizend sandalen van palmleer gemaakt voor surfmerk O'Neill.' Daarnaast is hij oprichter en mede-eigenaar van HuisVeendam, een fabriekje voor biolaminaat van aardappelzetmeel op het Groningse platteland. 'Er zijn net twintig tafels geleverd aan het Duitse kantoor van Nike.' Zijn nieuwste project is het vervaardigen van textiel van zeealgen. 'Daarmee heb ik net een duurzame ontwerpprijsvraag van H&M gewonnen. Volgend jaar maken we de eerste proefkleding van zeealgen voor hun nieuwe Conscious Collection.'

Maar niet alle materiaalinnovaties zijn zo nieuw als ze lijken. Zo bestaat er veel kennis over het verwerken van vlas, beaamt Christien Meindertsma. 'Maar een ontwerper is in staat om nieuwe toepassingen te bedenken.' Samenwerking met de industrie is noodzakelijk om tot een realistisch product te komen; voor haar winnende Flax Chair werkte Meindertsma samen met een verpakkingsbedrijf. Ook moet je als ontwerper bereid zijn concessies te doen. Veenhoven: 'Bedrijven veranderen pas als het moet. Je moet ze daarom eerst overtuigen, desnoods met een simpel T-shirtje voor H&M. Als de consument daar vervolgens massaal voor kiest, dan veranderen ze wel.' En, niet te vergeten, een toepassing dient ook functioneel en vooral mooi te zijn. 'Leuk hoor, een bruine vaas van modder, maar wat heb je er aan als niemand die koopt?'

Eric Klarenbeek productontwerper

Doe-het-zelf lampen van schimmels

'Krown is een lampencollectie op basis van schimmels. Deze hebben de bijzondere eigenschap dat ze organisch materiaal gedeeltelijk afbreken en als het ware verlijmen. Sporen van oesterzwammen, shiitake en andere huis-tuin-en-keuken paddestoelen worden vermengd met water en hennepbladeren, grasvezels en zelfs zaagsel, en als een papje in een mal geperst. Na twee weken groeit zo een stevige lampenkap; als we speciale snelgroeiende schimmels gebruiken, is dat al in vijf dagen. Er is ook een doe-het-zelf lamp. Daarvoor moet een zak zaagsel en sporen worden vermengd met een beetje water. Dat papje wordt om een kartonnen mal geboetseerd en groeit in het keukenkastje uit tot lamp. Ook wordt CO2 opgeslagen in de schimmels. En als je de lamp zat bent, dan gebruik je hem als compost in de tuin. Door ook de mal te 3D-printen van een biologisch-afbreekbaar plastic van suikerriet, dat helaas nog niet uit Nederland komt, is de hele productie circulair. Uiteindelijk moet dat plastic van zeewier uit de Noordzee worden. Voor de ontwikkeling van de schimmels werken we samen met een Brabantse paddestoelenkweker, de grootste van Europa. De lampenproductie is nu nog in ons eigen lab en uiteindelijk in de kwekerij. Verder ontwikkelen we met twee bedrijven verpakkingen van schimmels.'

Een lamp uit de Krown collectie, gemaakt basis van schimmels.

Eric Geboers architect

Woestijnarchitectuur van zeezout

'Er ontstaat een enorm zoutoverschot. In Nederland door de verzilting van onze bodem door zeespiegelstijging. In landen in het Midden-Ooosten omdat zeewater wordt ontzilt tot drinkwater. Ik vermeng dit resterende zeezout met zetmeel en water. Dit wordt in mallen geperst en afgebakken tot een fijn en glad materiaal met de hardheid van cement. Ik heb de verhouding zo uitgebalanceerd dat het zout, water en zetmeel op slechts 70 graden Celsius kan worden gebakken, zodat je er in het Midden-Oosten overal mee aan de slag kunt. Je kunt er in boren en het eenvoudig verzagen, waardoor het geschikt is voor vloerpanelen, gevelplaten en andere bouwmaterialen. Ik maak zoutstoelen als vormstudie naar hoe zoutarchitectuur eruit kan zien. Omdat het weinig trekkracht maar veel duwkracht kan hebben, is het vooral geschikt voor organische structuren en niet voor rechttoe-recht-aan wolkenkrabbers. Zout uit de Nederlandse bodem winnen is nu nog te duur. Bovendien is ons klimaat ongeschikt; na verloop van tijd zou een gevel door regen wegspoelen. Daarom experimenteer ik in mijn zoutlab in Rotterdam met een zouttoepassing waarop zich door oxidatie een beschermende buitenlaag vormt.'

Diana Scherer, kunstenaar, fotograaf en ontwerper

Vloerkleden van plantenwortels

'Als fotograaf raakte ik geïnteresseerd in het onzichtbare leven van planten. Ik maakte foto's van planten met wortels die in de vorm van de pot waren gegroeid. Vervolgens ben ik de groei van plantenwortels gaan beïnvloeden voor een mooier resultaat. Nu laat ik wortels in een sjabloon groeien, zodat ze een patroon vormen. Ik weef ze als het ware door elkaar. Ik zie wortels inmiddels als een soort garen en onderzoek nu of ik vloerkleden, mode of bouwmaterialen kan laten groeien. Dat hangt van het gewas af. Gras heeft bijvoorbeeld fijne, bijna zijdeachtige wortels. We lopen al eeuwen op zacht gras, hoe fantastisch zou het zijn als we dat ook in huis zouden kunnen? Ook de aarde waarin de planten groeien is van invloed op bijvoorbeeld de kleur. De hoeveelheid licht, het juiste moment om te oogsten, dat heb ik allemaal zelf moeten ontdekken. Welke planten hebben de

beste wortels? Hoe conserveer je de wortels? Niemand kon me vertellen hoe dat moest. Nu werk ik samen met wetenschappers van de universiteiten van Nijmegen en Wageningen. Dit najaar won ik de New Material Award Fellow, een prestigieuze prijs voor innovatief materiaalgebruik. Van kunstenaar ben ik ook ontwerper geworden. Maar dat voelt goed.'

Een vloerkleed van plantenwortels.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden