'Duurste gevangene' was niet de echte Hess

HET BLIJFT EEN een van de grote raadsels van de twintigste eeuw: waarom vloog Rudolf Hess, Hitlers plaatsvervanger, midden in de oorlog naar Schotland en waarom werd hij niet krankzinnig verklaard, onmiddellijk per ambulance retour gezonden, zoals de Conventies van Den Haag en Genève vereisten?...

Er is totnutoe veel zin en onzin geschreven over het geval-Hess - de precieze toedracht zullen we niet weten voor het jaar 2017, wanneer de Britse archieven open mogen. En dan nog: wat zal er aan de dan te publiceren versies van de MI5-verhoren gedokterd zijn, weggelaten of anderszins verdwenen?

Het schrijverstrio Picknett, Prince en Prior ('jarenlange Hess-freaks', zeggen ze zelf) hebben tien jaar lang het raadsel onderzocht, talloze mensen geïnterviewd en tot dusver ontoegankelijke documenten in Schotland geraadpleegd. Om de clou van Hess - Het dubbelleven van de man achter Hitler, meteen maar te verraden: de echte Rudolf Hess kwam in augustus 1942 om bij dezelfde vliegramp die de jongste broer van de Engelse koning, de hertog van Kent, het leven kostte. De twee - en een aantal anderen - stortten neer met een Sunderland-vliegboot in de heuvels van Noord-Schotland.

Officieel was de hertog van Kent onderweg om het Brits garnizoen op IJsland een hart onder de riem te steken. Maar in werkelijkheid was hij bezig de Britse krijgsgevangene Rudolf Hess naar het neutrale Zweden over te brengen. Die echte Hess is nooit officieel geïdentificeerd onder de slachtoffers, maar vaststaat dat er een onbekende extra persoon aan boord is geweest.

Het neerstorten van de Sunderland is altijd met geheimzinnigheid omgeven geweest; de vliegboot mocht niet over land vliegen, maar deed dat toch, ondanks de aanwezigheid van zo'n prominente passagier. Bij vergissing, luidt de officiële lezing. Om Hess op te pikken op een Schots meer, menen de schrijvers.

Het relaas van Picknett, Prince en Prior wijkt dus mijlenver af van de gangbare geschiedschrijving. Die luidt immers dat Rudolf Hess op 10 mei 1941 van Augsburg naar Schotland vloog, waar hij het toestel aan een parachute verliet boven het landgoed van de hertog van Hamilton; hij kwam met 'vredesvoorstellen'. De Britten sloten hem als krijgsgevangene op en brachten hem in oktober 1945 naar het oorlogstribunaal in Neurenberg, waar hij levenslang kreeg. Hess bleef, na de vrijlating van Speer en Schirach, alleen in Spandau achter als de 'duurste gevangene ter wereld'. In augustus 1987 pleegde hij, 93 jaar oud, zelfmoord met een elektriciteitssnoer in een schuurtje van de gevangenistuin.

Maar vragen waren er al gerezen tijdens die terechtzitting in Neurenberg. Waarom was Hess daar lange tijd zijn geheugen kwijt en waarom kondigde hij later aan dat dit allemaal pose was geweest? Waarom kapte de (Engelse) rechter Hess' laatste woord af op een moment dat er cruciale dingen leken te komen?

Twintig jaar geleden schreef de Britse arts Hugh Thomas een geruchtmakend boek (The Murder of Rudolf Hess), waarin beweerd werd dat 'gevangene nummer 7' van Spandau Rudolf Hess niet kon zijn. De echte Hess had een schotwond door zijn long uit de Eerste Wereldoorlog. Thomas, die de gevangene persoonlijk onderzocht, kon geen schotwond ontdekken.

Thomas kwam, nogal avontuurlijk ook hier, tot de slotsom dat de nazi's Hess aan de vooravond van zijn vlucht hadden vermoord en een dubbelganger naar Schotland hadden laten vertrekken. Picknett, Prince en Prior nemen de dubbelgangerthese van Thomas over, maar komen tot een heel andere 'moord', ruim een jaar later. Wat hun boek, zelfs meer dan zestig jaar na dato, hoogst pikant maakt, is dat zij gedocumenteerd aantonen dat in Groot-Brittannië in het voorjaar van 1941 een veel invloedrijkere vredesbeweging bestond dan totnutoe ooit is toegegeven. De wereld is het supermilitante 'We'll fight them on the beaches' van Churchill bijgebleven als het adagium van een tot de ondergang strijdvaardig Engeland.

De werkelijkheid was heel anders. In feite werd Churchill vanaf zijn aantreden in mei 1940 door een meerderheid in de Engelse politiek - inclusief kringen rond koning George VI - beschouwd als een overgangspremier. Churchill achtte men qua karakter te oorlogszuchtig om lang te kunnen aanblijven.

Misschien speelde eenzelfde soort overweging ook enkele maanden later aan Duitse kant omtrent Hitler. Na het onder de voet lopen van Frankrijk zou vrede tussen Engeland en Duitsland slechts mogelijk zijn zonder Hitler en zonder Churchill. De nieuwe leiders konden, suggereren de schrijvers, Hess zijn en de in 'ballingschap' verkerende (hij was ambassadeur in Spanje) Sir Samuel Hoare.

Maar waarom moest Hess zo nodig het risico nemen hoogstpersoonlijk in het hol van de leeuw te verschijnen? Hij moest daar iemand ontmoeten die zelf onmogelijk het land uitkon. Dat was prins George, hertog van Kent, jongste broer en voornaamste adviseur van de Engelse koning. Ook hij zou onderweg zijn geweest naar het landgoed van Hamilton, maar rechtsomkeert hebben gemaakt toen bleek dat er van alles mis was.

De voornaamste misser was dat Rudolf Hess eigenlijk binnen twee dagen uit en thuis had moeten zijn. De parachutesprong hoorde zeer zeker niet bij het plan. De landingslichten op het privé-vliegveld van de hertog van Hamilton waren tien minuten aan geweest, vlak voordat Hess in het avondlijk duister aan kwam vliegen, maar ze waren gedoofd toen Hess boven het landgoed arriveerde. Er bleef voor de arme piloot - er stond benzine op hem te wachten voor de terugvlucht, tonen de schrijvers ondubbelzinnig aan - niets anders over dan te springen.

Hess' 'krankzinnigheid' zou ook aan Britse kant zijn uitgespeeld via de steeds weer herhaalde opmerking van de would-be vredestichter dat hij 'bescherming genoot van de Engelse koning'. Dat was geen opgeblazen poeha van een idioot, maar het moet correct zijn geweest, aldus de schrijvers. Churchills geheime dienst was tot in de finesses op de hoogte en had de hele zaak gesaboteerd, te beginnen met de landingslichten. Hess viel na zijn sprong in handen van mensen die niets met het doel van zijn geheime komst te maken hadden. En dat kon Churchill alleen maar in de kaart spelen.

Het gevolg was dat de hele vredesbeweging rond koning, Kent, Hamilton en Hoare gedwongen was zich voorlopig koest te houden. Hitler verklaarde Hess geestesziek - er moet een brief van Hess aan Hitler hebben bestaan waarin dit als makkelijkste uitweg bij mislukking van de missie werd gesuggereerd.

In Engeland doken na verloop van enkele maanden twee Hessen tegelijk op. Een in Wales (waar hij officieel tot het eind van de oorlog gevangen werd gehouden) en een in Schotland - de schrijvers hebben alweer getuigen. Die laatste moet dan de echte zijn geweest.

Maar waarom zat de echte Hess aan boord bij de hertog van Kent tijdens de fatale vlucht die eindigde tegen een Schotse heuvel? Twee mogelijkheden: de twee wilden in Zweden hun vredesplan wereldkundig maken, of de Engelse koning deed alsnog zijn oude belofte gestand, die immers 'bescherming' voor Hess behelsde. In beide gevallen rampzalig voor Churchill en (dus) voldoende voor de Britse geheime dienst om een hardhandig einde aan deze escapade te maken.

En ook een perfecte reden voor achtereenvolgende Britse regeringen om de werkelijke toedracht 75 jaar geheim te houden. Nogmaals: het boek van Picknett, Prince en Prior is hoogst avontuurlijk, maar alles bevindt zich binnen de grenzen van wat echt kán zijn gebeurd. Het wachten is nu op het jaar 2017, wanneer in dat massale gebouw van het Public Record Office in Kew de kluis openzwaait.

De dubbelganger ging naar Neurenberg en zat tot 1987 in Spandau. Daar werd hij door de Britse geheime dienst vermoord, omdat de Russen (onder Gorbatsjov) eindelijk in zijn vrijlating leken toe te stemmen. Deze 'Hess' in vrijheid zou opening van zaken kunnen geven, wat de Britten hoogst onwelgevallig zou zijn. Het enige moment waarop Picknett, Prince en Prior bij al hun grondige recherche met de mond vol tanden moeten blijven, is wanneer de logische vraag aan de orde komt wie die dubbelganger was en waarom hij de mystificatie heeft volgehouden tot op die hoge leeftijd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden